Ook:
wierde. Een terp is een door mensen opgeworpen heuvel in een gebied dat aan
periodieke overstromingen onderhevig is. De terp dient als woonplaats voor mens
en dier.
Het
onder water lopen van het land dat terpen noodzakelijk maakte, is het gevolg van
de getijdewerking van de zee of van overstromingen van rivieren.
Omdat in de huidige tijd het water weer meer vrijheid wordt gegeven, komt het
verschijnsel "terp" in o.m. de overloopgebieden van de grote rivieren
weer meer in de belangstelling.
typerende terp met boerderij
modern terphuis
terpen in een kwelder
Ontstaan van de terp
Rond
300 voor Chr. werd de activiteit van de zee kleiner en drong deze minder ver
het land in. Dit wordt regressie genoemd, de zeespiegel daalt, de zee
"trekt zich terug". Tijdens zo'n periode van
regressie werden de strandwallen omvangrijker en op de kwelders kon
veen ontstaan. Dit opgeslibde land was in deze tijd dus meer geschikt voor
bewoning en trok daarmee boeren
aan. De opgeslibde gebieden overstroomden nog periodiek ('s winters of eventueel
door stormvloeden) dus een verhoogde locatie van een huis was noodzakelijk. Soms werd gebruik gemaakt van een al
aanwezige verhoging, bijvoorbeedl een kreekrug. Overigens kon bij een overstroming het
zeewater door de geultjes en kreken tussen het met zeeminnende planten begroeide
land weer terugvloeien naar zee.
Terpen ontstonden door ophoping met kleizoden en afval (mest,
bouwafval na afbraak van een woning). Voordeel van kleizoden was dat die goed
tegen beukend water bestand waren. De terpen hoefden in het begin maar een paar meter boven
het overige land uit te steken, mede omdat de vloeden geen weerstand van belang
ondervonden. Een vereiste voor het opwerpen van terpen was dat het omringende
land geschikt moest zijn om in de levensbehoeften te voorzien: voor een langere periode van
het jaar mochten er geen overstromingen voorkomen.
In
een latere periode kwam de zeespiegel weer hoger te
liggen. Bij een permanente overstroming ten gevolge van een structurele stijging
van de zeespiegel spreekt men van transgressie.
Hierdoor is sprake van een aantal generaties van terpen (klik op de tweede afbeelding
onder). Wanneer het zeewater steeg, moest de terp verhoogd
worden of moesten de bewoners de terp verlaten. (Daling van het land zorgt
natuurlijk ook voor een relatieve stijging van de zeespiegel.)
Door
het droger worden van de zandgronden in vooral de Romeinse tijd, tijdens de
eerste regressie, werd bewoning op die gronden moeilijker. Verder landinwaarts
waren veel moerassen die evenmin voor langdurige bewoning geschikt waren. Beide
aspecten zullen wellicht het ontstaan van terpen op de kwelders in Friesland en
Groningen hebben bevorderd.
perioden van transgressie en regressie
terpgeneraties als gevolg van de stijging
van de zeespiegel
Vanaf de 11e eeuw na Chr. werden dijken aangelegd om het land tegen
overstromingen te beschermen. Het nut van terpen kwam daarmee te vervallen,
hoewel de vele wielen nog getuigen van de
talrijke dijkdoorbraken.
In de 19e eeuw waren er in Nederland nog 867 terpen. Een groot deel ervan is
verdwenen (afgegraven, geëgaliseerd). Een terp in het land is een stoer
rudiment van het strijd tegen het water en een bron van geschiedenis.
Locaties De
vorm van de terp is meestal een cirkel, de hoogte verschilt van twee tot ca.
tien meter. De radiale structuur van en rond de terp is vaak nog duidelijk
zichtbaar (klik op de afbeelding rechts en voor de huidige situatie de
terp van Biessum via Google Earth). De hoogste terp van Nederland is die van Hogebeintum (11
m, hoewel elders 8,80 of 7,00 wordt gemeld; meten is moeilijk en is
dat NAP-hoogte of gemeten ten opzichte van het omliggende
land; de terp van
Hogebeintum via Google Earth). Terpen vinden we in het zuidelijk gebied van de
Noordzee: in het noordwesten van Duitsland, het zuidwesten van Denemarken en in
Groningen, Friesland, rond het IJsselmeer en in Noord-Holland. We vinden lage
terpen in de oude polders, ze worden daar de "groene wierden" genoemd,
bijvoorbeedl in het gebied van
de Marne.
In de gebieden van de grote rivieren werden ook terpen aangelegd, zie bijvoorbeedl
de
tekening geheel rechts van de Liemers bij Oud-Zevenaar bij Arnhem. Tegenwoordig
worden ook
weer woningen op terpen gebouwd langs de grote rivieren.
Bewoning Oorspronkelijk bood een terp plaats aan één of enkele boerderijen, later
groeiden deze huisterpen aanéén tot een dorp, nog later vaak met een kerk. In de begintijd van de terpen, van 300 voor
Chr tot ca. 50 voor Chr, waren de terpen uitsluitend in de zomertijd bewoond.
Daarna, in de Romeinse tijd, was er waarschijnlijk sprake van permanente bewoning. Veeteelt, jacht,
visserij en enige akkerbouw
waren de belangrijkste bezigheden. Door de geïsoleerde ligging, vooral in tijden van overstromingen, waren ambachten als pottenbakken en het
maken van textielwaren voor in ieder geval sommigen uit de streek noodzakelijk. Er zijn resten gevonden van runderen (vlees
en melk), schapen (vlees en wol), paarden (vlees, trekdier, vervoer), kippen
(waarschijnlijk vanaf de jaartelling, vlees, eieren), verder honden
(bescherming) en katten (muizen). Er zijn toch aanwijzingen dat er,
misschien pas in in een later stadium, vlas en gerst verbouwd kan zijn. Bij een overstroming in
het kiemstadium gaan, door het zoute water, alle zoetwaterplanten dood. Men verbouwde
wel wat gewassen op de flanken van de terp.
De terpboerderij uit ca. 500 voor Chr. heeft wanden van palen met gevlochten takken en daartussen een mengsel van klei,
stro en mest. Deze terpboerderij was een soort langhuis
waar de stallen in het verlengde van het woongedeelte liggen en onder hetzelfde
dak. Omdat de terp niet zo groot was, lagen de boerderijen vaak voor een deel op
de helling: het woongedeelte lag vrij vlak en was naar het midden van de terp
gericht, het stalgedeelte lag meer op de flank van de terp.
deels afgegraven terp voor onderzoek
met resten van een terpboerderij
Na de
wintertijd met overstromingen keerde men terug naar de terp en verhoogde deze
als dat noodzakelijk was. Bij terp zijn vaak meer bewoningslagen aanwezig; er
zijn ooit zes bewoningslagen aangetoond. Door
het ophogen en uitbreiden van de terp kwam ruimte beschikbaar voor meer
boerderijen en is sprake van een terpdorp. De koeien mochten niet over de terp
zelf lopen naar de kwelders, maar werden rond de terp geleid. Hierdoor ontstond
de "ossengang". Aan de rand van de terp kan een akker opgeworpen zijn
("valge"). Het centrale gedeelte kan als akker gebruikte zijn maar
bevatte ook de "dobbe" (drinkplaats). Wellicht ontstond de dobbe als
opvangplaats voor overtollig regenwater (zoals rond een tent
een greppel wordt aangelegd). In het centrum werd later ook de
kerk gebouwd.
doorsnede
van een terpdorp met dobbe en ossengang
Nadat de kuststreken die periodiek onder water liepen van dijken waren voorzien,
was de noodzaak van terpen verdwenen. Soms verlieten de boeren de terpen maar
zij konden zich in ieder geval vanaf deze tijd op het vlakke land vestigen.
Veel terpen zijn uitgegroeid tot steden, wat uit de
naam nog goed is af te leiden: ward, weer, wierd, wierum, woerd, bijvoorbeedl Bolsward,
Leeuwarden. De terpen verdwenen door stormvloeden maar zijn ook vanaf de 19e
eeuw tot ca. 1930 afgegraven en als vruchtbare humusgrond verkocht (terpaarde).
Vooral
de opgravingen van de archeoloog A.E. van Giffen van de terp in Ezinge (ca.
1930) hebben de terp als cultuurverschijnsel bekendheid gegeven, wat het
behoud van terpen heeft bevorderd. Al vanaf 1908 was Van Giffen bij
terpenonderzoek betrokken, o.m. door de registratie van vondsten van botten,
potten en munten e.d.
Wel of geen terp Grafheuvels ("tumuli"),
natuurlijk ontstane "donken" en opgeworpen heuvels als verdediging zoals de
"aarden wallen" bij woontorens zijn andere verhogingen in het land,
maar worden geen terp genoemd. Ook de zogenoemde hege wier of stinswier in
Friesland is opgeworpen als fundament van een versterkte woontoren en geen terp.
De "vliedbergen" (vluchtheuvels) in Zeeland zijn daarentegen wel als terpen te beschouwen,
hoewel vliedbergen meestal niet bewoond werden. Wat in zuidelijke landen een
"tell" heet, is ook enigszins te beschouwen als een terp omdat ook de tell is
ontstaan uit "afval" van menselijke bewoning, hoewel de tell niet
speciaal beschermt tegen opdringend water.
Betekenis Terp is het Oudfriese woord voor dorp. Eigenlijk is de term terp in deze
betekenis onvolledig ("dorp" mist het feit dat het opgeworpen hoogte
is); we zouden het Groningse wierd of wierde
("hoogte") kunnen gebruiken, hoewel deze term het bewoonde
karakter wellicht niet helemaal aangeeft.
