home

discl. / , lid NVJ

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

Help a.u.b. vogel/wildopvang Delft...!


telmerken, timmermansmerken

 

telmerken

Soms: stelmerken. Telmerken zijn de volgordetekens op de onderdelen van een constructie werden gekerfd, geslagen of geschreven om aan te geven in welke volgorde de constructie opgebouwd moet worden, bijvoorbeeld bij de balken en spanten e.d. van een kapconstructie. 
In de timmerwerkplaats werden de telmerken aangebracht. Vroeger werden de markeringen meestal in Romeinse cijfers of een soort afgeleide daarvan uitgevoerd, tegenwoordig in de ons bekende Arabische cijfers. Om de telmerken te scheiden werd soms het #-teken gebruikt.
De zogenoemde gehaalde telmerken werden met een guts ingekerfd in het hout. Door nmaal kort met de guts te steken ontstaat een zogenoemd C-tjes-telmerk of eitjestelmerk (naar de vorm van de kerf: een C of een amandelvorm). Bij panden van vr ca. 1550 komen veel gesneden of gehaalde telmerken voor. Later is men de telmerken gaan "hakken": de merken werden bijvoorbeeld met hamer en beitel aangebracht. Ook werden telmerken gemaakt met bijvoorbeeld ritsmes, bijl, kraspen, zaag of ander scherp voorwerp.

Om naast de volgorde van spanten ook de voor- en achterkant van een spant aan te geven werden de telmerken aan de ene zijde van het spant "normaal" aangegeven en aan de andere zijde met zogenoemde gebroken telmerken: het telmerk met een knikje erin.

Een variant op het telmerk is het vlotmerk: een merkteken dat in het hout werd gekrast terwijl het hout nog in het water lag (samengebracht tot een vlot); het vlotmerk geeft de eigenaar van het hout aan. Een aantal houten balken werden met een balkje aan elkaar verbonden tot een vlot door in elke balk en het dwarsbalkje een houten plug te slaan, de vlotplug. "Vlotpluggen werden aangebracht om hout in vlotten samen te binden en te vervoeren. Voor deze verbindingen nam men meestal jonge naaldboomtakken, die men kookte en aansluitend op een stang draaide. Hierdoor werd de houtstructuur opgerekt en vervolgens werden de tenen in elkaar gedraaid. Dit verklaart, waarom meestal meerdere twijgen bij elkaar worden aangetroffen. De twijgen werden in het gat gestoken en vervolgens sloeg men een stuk recht gekapt hout in het gat, om de wilgentenen of het touw vast te klemmen. De verbinding kreeg extra stevigheid, doordat het vlot in het water lag en de plug iets uitzette." De vlotplug is soms nog in de oude balk te herkennen (als een soort deuvel). Een balkengat of balkgat is een gegraven poel waarin boomstammen werden gewaterd.


romeins getal; klik voor groter:


arabisch getal 5 ("normaal"):


gehakte notatie:


middeleeuwse notatie van telmerken (ambacht en gereedschap):


een paar telmerken (links) en
gebroken telmerken (rechts):


specifieke notatie;
klik voor groter:


telmerken academiegebouw leiden (drge, bureau voor bouwhistorie):


vlotpluggen; "wijze waarop wilgentenen en spie in het hout werden aangbracht" (oospronkelijke tekening dik de roon, uit historisch hout in amsterdamse monumenten, bma amsterdam)


vlot met vlotpluggen (houtjes die dwarsbalkje met balken verbindt; dat wat op touw lijkt, zijn waarschijnlijk twijgen, wilgentenen):


Documentatie
- Houten kappen inNederland 1000-1940: Telmerken vanaf p. 33 van de pdf (p. 29 van het boek van H. Janse via DBNL)


Afbeeldingen Stadsherstel Amsterdam, Historische Vereniging Zutphen, Gemeente Groningen, Teleac Verre Verwanten, Drge Bureau voor Bouwhistorie, BMA Amsterdam.

Zie ook merktekens, paringstekens.
Verg. graffiti.