home bouwencyclopedie

disclaimer / ©, cookies, lid NVJ

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z


pantograaf, tekenaap

 

pantograaf

1. Ook: tekenaap. In de tijd dat het maken van een vergrote of verkleinde kopie geen gemeengoed was werd een pantograaf gebruikt om een tekening te vergroten of te verkleinen. Dit hulpmiddel bij het tekenen heeft de vorm van een parallellogram. Meestal was de pantograaf van hout of metaal, later kunststof. Soms is de pantograaf voorzien van een maatverdeling. 
De tekenmachine heeft de pantograaf vervangen.

De tekeningen hieronder geven e.e.a. weer: om een vergrote of verkleinde afbeelding te maken van een origineel volg je met de eerste "pen" het origineel waardoor de kopie vanzelf ontstaat door het potlood op de tweede pen.


hier wordt een verkleinde kopie gemaakt (met de storchenschnabel zoals de pantograaf in het duits wordt genoemd, docu + design daube zürich):


een gedetailleerde afbeelding van een pantograaf (bron: johann merken, liber artificiosvs alphabeti maioris, oder: neu inventirtes kunst-, schreib- und zeichenbuch, deel 2, plaat 29; mülheim am rhein, 1785, kopergravures van heinrich cöntgen; met dank aan anna de haas en universiteit van amsterdam, bijzondere collecties, kl 08-426):


hier wordt een vergrote kopie gemaakt:


een voorbeeld van een pantograaf:


Graveermachines kunnen op hetzelfde principe gebaseerd zijn: aan de hand van bijvoorbeeld een groot gipsen model van een munt wordt zo een verkleinde (vaak scherpere) moedermunt gemaakt, waarmee munten worden geslagen. Als de moedermunt is versleten, wordt een nieuwe moedermunt gemaakt.

Het woord pantograaf is letterlijk een "allesschrijver", gevormd van het Griekse pan, de tweede naamval van pantos (alles) en het achtervoegsel graaf van het Griekse graphein (inkrassen, schrijven, afbeelden).

Eng. pantograph (soms: pantagraph)


2. De harmonicavormige stroomafnemer van trein en tram wordt ook pantograaf genoemd.