Een kleuronderzoek of kleurhistorisch onderzoek (KHO) geeft informatie en inzicht over het gebruik van kleuren en verfsoorten in de loop van het bestaan van een object (gebouw, schilderij).
"Kleurhistorisch onderzoek is een materiaaltechnisch onderzoek van de afwerkingen die in de loop der tijd op en in een gebouw zijn aangebracht." Dit kleuronderzoek omvat o.m. de kleur, textuur en glansgraad van de verflagen en is de basis voor een kleuradvies in relatie met de verschillende gevonden kleuren, de historie en de omgeving van het pand.
Verflagen en de kleuren daarvan zijn een onderdeel van de bouwhistorie en het kleurhistorisch onderzoek is vaak nuttig bij een restauratie. (Natuurlijk kan de opdrachtgever vaak voor een eigen kleur kiezen maar het kleuradvies kan hierbij behulpzaam zijn.)
Voor een gebouw gaat het meestal om bijvoorbeeld kleur en andere kenmerken van de verflagen van kozijnen, luiken, hekwerken, stucwerk, natuursteen, balken, korbelen e.d., dus zowel exterieur als interieur. Verf en andere afwerkingen hebben vaak een beschermende functie, vooral in het exterieur, maar zijn ook decoratief en esthetisch van belang.
Voor een schilderij zijn de oorspronkelijke verfsoort en kleuren belangrijk en eventuele toevoegingen van later datum; vaak worden ook de verflagen van de lijst onderzocht.
Bij het kleurhistorisch onderzoek wordt vaak een kleurentrap gemaakt waarbij de verflagen van heden en verleden naast elkaar en in de volgorde van "afpellen" zichtbaar worden. Een kleurentrapje is een opeenvolging van verflagen waardoor naast de recente verflaag ook de onderliggende verflagen zichtbaar zijn gemaakt. Een kleurentrapje lijkt dus enigszins op een toverbal die voor een deel is opgesnoept: er zijn meer kleuren zichtbaar. Voor meer informatie zie het kleurentrapje.
Kleurhistorisch onderzoek (bron Cultureel Erfgoed)
"Kleur zegt iets over het gebouw en de geschiedenis. Kleurhistorisch onderzoek focust op de samenstelling van de verf en de kleuren. De kennis over toegepaste kleuren en materialen draagt bij aan een beter begrip van:
- de geschiedenis van het pand
- de toegepaste afwerkingen van een bepaalde periode
- de betekenis van de toegepaste afwerkingen in een bepaalde fase in de bouwgeschiedenis
- de indertijd gewenste uitstraling van het object/gebouw
- het schildersambacht en de wijze waarop er in het verleden geschilderd werd."
Een kleurhistorisch onderzoek is een praktijk-onderzoek en kan uit de volgende fasen bestaan:
- De verkenning. Zijn er andere kleuren of verfsoorten in de aangetroffen oude verflagen? Snel en doeltreffend wordt nagegaan of er meer verflagen zijn. Hier spelen de leeftijd van het object een rol en bijvoorbeeld het "schuurpapiertje" een rol.
- Het kleurhistorisch onderzoek zelf. Materiaaltechnisch onderzoek via o.m. het kleurentrapje. Eventueel kan van het gehele pakket verflagen voor een laboratoriumonderzoek een monster worden genomen van de toplaag tot de ondergrond. "Dit verfmonster wordt ingebed in kunsthars en haaks op de verflaag geslepen en gepolijst. De verfopbouw kan daarna onder een microscoop worden bestudeerd." Soms is door verstening van de verflaag geen kleurentrapje te maken en is een laboratoriumonderzoek een mogelijkheid om de verflagen te onderzoeken.
- Datering. Meestal is de datering van de verflagen niet vereist, maar als doelbewust teruggegrepen wordt op een bepaalde periode, kan het interessant zijn de verflagen te dateren. Pigmenten en verflagen kunnen worden gedateerd door het vóórkomen (bijvoorbeeld zinkwit alleen vanaf ca. 1854)
- Het integraal afwerkingsonderzoek. Meestal zal een kleurhistorisch onderzoek voldoende zijn, maar in uitzonderlijke gevallen kan een integraal, multidisciplinair onderzoek zinvol zijn, bijvoorbeeld bij een zeer omvangrijke restauratie. In dit geval gaat het naast de verfsoorten en -kleuren ook om pleisters, steensoorten, houtsoorten, betimmeringen, behangsels, vloerafwerkingen e.d. Zo'n onderzoek is kostbaar, zeker gecombineerd met archiefonderzoek e.d. Op bouwtekeningen komen vaak geen kleuren voor en als dat wel zo is, wordt er in de uitvoering vaak van afgeweken.
Keuze van de te gebruiken kleur
Afhankelijk van de wensen van de opdrachtgever kan een keuze gemaakt worden uit de aangetroffen (vermoedelijke) kleuren in bepaalde perioden.
Aspecten hierbij kunnen zijn:
- de wensen van de opdrachtgever
- het budget voor een kleuronderzoek
- de zeldzaamheid van het gebouw
- toekomstig gebruik van het gebouw (bij herbestemming van een monument als kinderopvang of onderwijs is een duur onderzoek en dito uitvoering wellicht niet zo slim)
- naar een bepaalde periode teruggrijpen en zo, welke?
- welke zekerheid is er dat de gevonden kleuren van verschillende bouwdelen in dezelfde bouwfase zijn toegepast?
- zijn de specifieke verfsoort e.d. nog wel beschikbaar?
- moeten juist de bouwfasen duidelijk aangeven worden met de kleur (of wordt dat een ratjetoe)?
- hoe is de huidige kleurstelling in de onmiddellijke omgeving van het object (botsen de kleuren niet met die van andere gebouwen)?
Let op
- Komt de verflaag werkelijk voor? Om misverstanden te voorkomen moet het onderzoek door geoefende ogen worden verricht en moeten méér kleurentrapjes gemaakt worden. Als het niet om een laag grondverf, plamuurlaag, vernis o.d. gaat en als de betreffende laag op diverse plaatsen terugkomt, is er zekerheid dat die verfsoort en -kleur en -glans is toegepast.
- Verf verkleurt. Vooral de oude pigmenten waren minder stabiel en UV-straling (zonlicht) heeft invloed op de kleur van de verf. Elke nieuwe verflaag kan door de chemische samenstelling ook invloed hebben op de kleur van de eronder liggende laag. Een kleurentrap geeft daarom geen uitsluitsel wat de werkelijke kleur was na aanbrengen van de verf. Blauwe verf met lijnolie verkleurt naar groen; heldere kleuren worden flets of juist bruin. Tsja, verfmonsters kunnen onderzocht worden in een laboratorium, waarna mogelijk de pigmenten en bindmiddelen bekend zijn.
- Pragmatisch werken. Wanneer het niet mogelijk of wenselijk is (kosten, tijdsdruk) kleurenonderzoek te verrichten kunnen bij monumenten wel door voorgaand bouwhistorisch onderzoek de bouwfasen zijn bepaald en vanuit die gegevens de kleuren gekozen worden die in die tijd gangbaar waren.
- Verflagen laten details verdwijnen. De aanwezigheid van alle verflagen en het behoud daarvan zijn een voorbeeld van (hier zelfs letterlijk) de historische gelaagdheid. Vooral bij bouwdelen in reliëf (vaak stucwerk maar ook hout) verliest het object door al die lagen veel details.
Wellicht is het in zo'n geval beter het grootste deel van de verflagen van het reliëf te verwijderen en op een (bijna) onzichtbare locatie van dat bouwdeel toch die verflagen, en dus de historische gelaagdheid, te bewaren.
Kritische noot
- Scherpslijperij. Het is natuurlijk prachtig om te ontdekken dat in een bepaalde periode een voorkeur was voor bepaalde kleuren. Maar door die kleuren bij restauratie van een monument te verplichten wordt teveel nadruk en belang gelegd op de ooit door de eigenaar, architect of aannemer gekozen kleuren. Af en toe lijkt het kleurenonderzoek te verworden tot historiserende dwang.
(Zie de afbeeldingen verderop: duurbetaald langdurig kleuronderzoek moet natuurlijk een kleuradvies geven dat volstrekt verschillend is van de huidige situatie. Het trieste is dat de opdrachtgever niet nadenkt en afweegt maar dat ook de omgeving voor een eeuw of meer tegen een discutabele, lelijke uitvoering aan moet kijken.)
In de meeste historische perioden werd niet zo heel moeilijk gedaan over kleuren. Zoals er architectonisch een goede fusie kan zijn tussen oude bouwdelen en hedendaagse aanvullingen, zo kunnen ook de "juiste" kleuren worden gekozen.
Houd dus altijd een realistisch oog voor detail en kleurgebruik.
- Wat is correct en wat is wenselijk? Niet altijd is het wenselijk om naar een bepaalde periode terug te grijpen. In een tijd dat er vaak kleuren werden toegepast die in de huidige tijd een "bijklank" hebben, kiest de opdrachtgever vermoedelijk liever voor een iets andere tint. Voorbeelden: (a) het lichtere groen van goedkope huurkazernes is "not done"; ook de combinatie van zuiver wit en crème is visueel tergend (b) in een straat met lichtgekleurde gebouwen de gevel in de oorspronkelijke zeer donkere kleur terugbrengen maakt het gebouw overdreven, potsierlijk.
kleurhistorisch onderzoek met kleurentrapje, verfdwarsdoorsnede, interpretatie en datering (verfmonster in twee stukken gefotografeerd toplagen en lagen direct op de drager); klik voor groter! (uit url 2004 van stichting erm): |
"stratigrafie en verfdwarsdoorsnede van dezelfde locatie 100x vergroot in opvallend gepolariseerd licht (links) en met uv-filter (rechts)"; de verschillende technieken brengen verschillende details naar voren; klik voor groter (uit url 2004 van stichting erm):  |
situatie vóór en na een kleuradvies; het resultaat kan soms te opvallend zijn: fris en helder; fijnzinnige details in bescheiden gebroken wit (net als het op natuurlijke wijze geoxideerde lood) en warme kleur werd helaas verminkt naar calvinistisch zwart en wit; bakenesserkerk haarlem; klik voor groter (uit tijdschrift cultureel erfgoed 2025-4):  |
nog één voor en na; nogal bont en donker, niet echt subtiel; klik voor groter (uit url 2004 van stichting erm):  |
Documentatie
- Uitvoeringsrichtlijn Kleurhistorisch onderzoek (URL 2004; van Stichting ERM)
Met dank aan
- BAAC Archeologie en Bouwhistorie
- Veldman en Veldman restauratie- en decoratieschilders
- Cultureel Erfgoed
- Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad
- Agriwiki
