warmtepomp

Een warmtepomp onttrekt warmte aan een bron ("warmtedrager"; lucht, water, bodem) en verhoogt de temperatuur van die warmte naar het gewenste niveau van de centrale verwarming.
De bron van de warmte is meestal een natuurlijke bron (buitenlucht, rivierwater, aardbodem).

Een warmtepompsysteem is in principe een energiezuinig verwarmingssysteem met een lange levensduur, maar er zijn veel aspecten waar al in het ontwerpstadium rekening mee moet worden gehouden. 
Nieuwe woningen hebben verplicht een warmtepomp in plaats van bijvoorbeeld een cv-ketel. Meestal is dit een lucht-water warmtepomp die de buitenlucht als warmtebron heeft en de "opgehoogde warmte" afgeeft aan het water van de centrale verwarming. 

Doel van de warmtepomp is om bij te dragen aan een energiezuinig gebouw. Door de zeer hoge efficiëntie van de warmtepomp verbruikt hij veel minder energie dan de cv-ketel: de warmtepomp is ongeveer 4x efficiënter dan de cv-ketel.
Soms is het doel minder aardgas te gebruiken en de cv-ketel grotendeels te ontlasten (een hybride warmtepomp) of in het geheel geen aardgas meer te gebruiken (een all-eletric of full-electric warmtepomp; het gebouw moet in dit geval wel zeer goed geïsoleerd zijn).

Het belangrijkste aspect van een warmtepomp (vertelde een installateur): "een warmtepomp is eigenlijk niet geschikt om een ruimte snel op te warmen, maar om een ruimte op temperatuur te houden". 

Allereerst, voor de energie-adviseur en installateur:
Wees eerlijk, juist als eigenlijk een warmtepomp (nog) niet kan door bijvoorbeeld lage-temperatuur-verwarming, een tekort aan isolatie of een verouderd leidingennet. De zeer forse prijs van een warmtepomp vraagt om een eerlijk advies!

Er zijn nogal wat mogelijkheden en aandachtspunten bij de keuze van een warmtepomp, dus het zoeken naar de beste warmtepomp in de beoogde situatie is complex, tijdrovend en foutgevoelig, maar onvermijdelijk voor een juiste, afgewogen beslissing.

Lees eventueel ook over de oorzaken van de energiecrisis.

Omdat een warmtepomp nogal wat voeten in de aarde heeft behandelen we de kenmerken van de hybride en all-electric warmtepomp als eerste, dan de afwegingen om naar een warmtepomp over te gaan, waarna wordt ingegaan op het principe, allerlei voordelen, nadelen, andere afwegingen, technische aspecten e.d. 
Let bij wat oudere huizen vooral ook op het onderdeel "Opwarmen kamer duurt heel lang, warmteopname wanden en muren". 

• Principe van de warmtepomp: benutten van omgevingswarmte
• Voordelen en nadelen van warmtepompen
• Kan ik al overgaan op een warmtepomp? 
• Afwegingen (technische en menselijke aspecten)
• Het benodigd vermogen van de warmtepomp
• Rendement, efficiëntie, COP
• Opwarmen kamer duurt heel lang, warmteopname wanden en muren 
• Warmtepomp en combinatie met o.m. warmte-koude-opslag (wko)
• Termen (woordenlijst)

Alle warmtepompsystemen bestaan dus uit drie hoofdonderdelen: 
- een bron (de omgeving, de "warmtedrager"; bijvoorbeeld buitenlucht, bodemwarmte, oppervlaktewater, restwarmte uit de industrie, afgezogen ventilatielucht)
- een  omzetter van de warmte van de bron naar het afgiftesysteem (de warmtepomp is de omzetter; vaak bestaande uit een buiten- en een binnenunit, hoewel er ook systemen zijn met één unit binnen óf buiten);
vaak bestaat de warmtepomp uit een buitendeel dat de warmte uit de omgeving haalt (buitenshuis) en een binnendeel dat voor distributie van de warmte zorgt (binnenshuis)
- een  afgiftesysteem (bijvoorbeeld radiatoren of vloerverwarming voor ruimteverwarming, vloerkoeling, bij all-electric aparte boiler voor  warm tapwater)

van omgevingswarmte naar "nuttige" warmte; klik voor groter! (totec installatiebedrijf):

Verschillende energiebronnen voor de warmtepomp
Als bron van de warmte wordt bij woningen meestal buitenlucht als omgevingswarmte toegepast, met als motivatie:
- buitenlucht is altijd aanwezig
- uit buitenlucht is zeer vaak (ook bij wat lagere temperaturen) toch veel warmte te halen
- voor particulier in beginsel redelijk eenvoudige oplossing (elk huis zijn eigen verwarming)
- bodem als bron van omgevingswarmte is duurder (bodemwarmte met warmte-koude-opslag (wko) is 3 keer zo duur en dieper de aarde is voor particulieren vrijwel ondoenlijk)
- water als bron is moeilijk te realiseren (vaak overheid als eigenaar van oppervlaktewater, toeval als je huis grenst aan een wat groter water)
- restwarmte uit de industrie als bron is voor een particulier niet zelf te regelen (wordt meestal een warmtenet, met alle nadelen).

---

Voordelen en nadelen van warmtepompen

Voor alle warmtepompen geldt een paar algemene voor- en nadelen. 

Voordelen algemeen
- Op weg naar een leven zonder aardgas. Het verbruik aan aardgas wordt minder. Bij all-electric kun je eventueel onmiddellijk "van het gas af". Hybride is een eerste stapje daar naartoe, als je toch voor een groot deel op gas wilt besparen.
- Theoretisch is er besparing op energiekosten met een warmtepomp, omdat die efficiënter is dan de cv-ketel.
- Een warmtepomp kan meestal verwarmen én (beperkt!) koelen (koelen max. 3 graden) 
- De bedoeling is dat je huis vrijwel altijd een constante temperatuur heeft (niet duidelijk is dit echt wel een voordeel is).
- Bij all-electric kun je van het gas af en dat is een klein beetje veiliger dan voor de bewoners.
- Voor warmtepompen is er nog een aardige subsidie beschikbaar, de Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE). De subsidie kan tot 30% van de aanschafwaarde zijn (gemaximeerd tot een bepaald bedrag). Voor warmtepompen is er uitsluitend subsidie bij: nieuwe aanschaf (geen tweedehands), geen lucht-lucht warmtepomp (dus geen airco), split lucht/water warmtepompen moet vulgewicht >= 3 kg hebben, Global Warming Potential (GWP) moet >750, energielabel van de warmtepomp A++ of hoger, erkend installateur, subsidie na installatie (situatie 2026). Mogelijk is er door aanschaf van de warmtepomp een hogere subsidie mogelijk als ook warmte-isolatie van het huis wordt uitgevoerd. Het ISDE_berekentool subsidies. 
- Voor CO2-volgers: vermoedelijk een lagere CO2-uitstoot.

Nadelen algemeen
- De aanschafkosten zijn onwerkelijk hoog in vergelijking met die van een cv-ketel op gas.
- Als de stroomaansluiting uitgebreid moet worden: ga na of dat toegestaan is i.v.m. een vol netwerk (netcongestie).
- Er zijn zoveel onzekerheden en variabelen, dat een keuze een echte gok is: kan ik wel een aansluiting krijgen, is er plaats voor een grote buiten-unit van de warmtepomp, moeten alle cv-leidingen vervangen worden (grotere diameter i.v.m. lage temperatuur cv-water), welk vermogen moet de pomp hebben ofwel wordt mijn huis wel warm genoeg, hoe lang duurt het opwarmen van mijn huis, moet ik hybride nemen of all-electric, kan ik dat belachelijke bedrag wel betalen, subsidie is een sigaar uit eigen doos, haal ik de investering er ooit uit, wat als elektriciteit juist heel duur wordt, wat als de elektriciteit uitvalt (gas werd altijd geleverd), maakt de pomp niet teveel lawaai, wie onderhoudt mijn warmtepomp, hoe lang gaat hij mee, welke kinderziektes zijn er, voldoet de warmtepomp nog als ik mijn huis uitbouw?
- Het opwarmen van het huis duurt zeer lang. Als de thermostaat meer dan een paar graden verlaagd wordt duurt het soms dagen voordat de gewenste temperatuur bereikt is. Dit is mede afhankelijk van het soort muren en wanden (beton neemt veel warmte op dus de "lucht" in de ruimte blijft lang koud).
- Er wordt veel meer elektriciteit verbruikt. Ongeveer de helft aan het normale verbruik aan aardgas wordt bespaard, maar een vuistregel is dat voor elke bespaarde kuub gas het dubbele nodig is aan elektriciteit (1000 m3 besparing op aardgas kost ca. 2000 kWh extra aan stroom...). Voor- of nadeel is dus ook afhankelijk van de prijs van gas en elektriciteit.
- De omvang van leidingen en radiatoren moet waarschijnlijk toenemen om het huis warm te stoken met cv-water van een lagere temperatuur (ca. 35 graden C i.p.v. ca. 60 graden C bij de cv-ketel). Toepassen van kleine ventilatortjes ("fans") onder de radiatoren helpen wel iets om de warmte sneller in huis te brengen (extra kosten, maar ze maken geluid en stof wervelt op, dus niet bij astma e.d.).
- Vaak is forse thermische isolatie noodzakelijk van het huis om met minder warmte van de warmtepomp te kunnen volstaan. Wat kost het allemaal om mijn huis geschikt te maken voor de warmtepomp?
- Een warmtepomp die water van een hoge temperatuur levert aan de cv-leidingen heeft een veel slechtere efficiëntie. Kost de elektriciteit voor de warmtepomp dan niet meer dan het aardgas van mijn cv-ketel?
- Ook bij vorst moet de warmtepomp zichzelf "bijverwarmen" wat extra elektriciteit kost.

De hybride warmtepomp 
Een hybride warmtepomp is een warmtepomp gekoppeld aan een bijvoorbeeld een (bestaande of nieuwe) cv-ketel.
Als voor de verwarming niet uitsluitend van de warmtepomp gebruikt wordt gemaakt, is sprake van een  hybride systeem.
De bedoeling van de hybride warmtepomp is om zoveel mogelijk het gebruik van aardgas te verminderen door gebruik te maken van de elektrische hybride warmtepomp. Voor nog niet zeer goed geïsoleerde woningen kan dit toch één van de stappen zijn om uiteindelijk geheel aardgas-vrij te zijn.

Voordelen hybride
- Een redelijk geïsoleerd huis kan toch een groot deel van het jaar met deze warmtepomp verwarmd worden (dus zonder een extreem goed geïsoleerd huis te hebben en zonder dat de cv-ketel staat te loeien).
- Je hoeft niet onmiddellijk alle gas-toestellen vaarwel te zeggen (koken nog op gas, warm tapwater nog op gas).
- Is aanzienlijk goedkoper dan de volledig elektrische variant.

Nadelen hybride
- Prijs van een hybride warmtepomp is pakweg 3x zo hoog als een nieuwe cv-ketel op gas.
- Er moet een redelijk recente gas-cv-ketel aanwezig zijn (die ook warm tapwater aanmaakt). De cv-ketel moet toch een aardig deel van de levensduur van de hybride warmtepomp meegaan: als de cv-ketel afknap, kan wellicht geen nieuwe cv-ketel meer gekocht worden en moet naar een all-electric warmtepomp met boiler worden overgaan.
- Het vastrecht e.d. van gas blijven bestaan (ca. 300 euro per jaar?).
- Voor zowel cv-ketel als warmtepomp is onderhoud nodig is (dubbele kosten én wie voert het uit; meestal twee verschillende bedrijven; wordt de fout naar de andere partij afgeschoven als er iets mis gaat?). 
- Er wordt toch nog gas verbruikt.
- Bij de warmtepomp zonder buitenmodule moet er binnenshuis ruimte voor zijn. (Bij toepassen van een buiten- en binnenmodule is de binnenmodule vrij klein.). 
- De capaciteit is vaak onvoldoende is om in de toekomst volledig op elektrisch verwarmen tapwater, koken e.d. over te gaan. Voor o.m. Quatt geldt dit nadeel echter niet: "De buitenunit is bij beide versies identiek. Daardoor kun je altijd starten met Quatt Hybrid en op een later moment upgraden naar volledig elektrisch, zonder de buitenunit te hoeven vervangen."

De all-electric warmtepomp 
Een all-electric warmtepomp vervangt de cv-ketel wat betreft verwarming en (meestal) warm tapwater, waardoor de cv-ketel in principe kan verdwijnen: om volledig "van het gas af" te zijn moeten alle andere gas-apparaten ook worden vervangen.

Voordelen all-electric
- Kans om volledig van het aardgas afgekoppeld te zijn (geen vastrechtkosten e.d. voor gas, gemakkelijker van energiebedrijf wisselen).
- Geen dubbele onderhoudskosten (want geen gas-cv-ketel meer).

Nadelen all-electric
- Kan uitsluitend als de woning zeer goed geïsoleerd is (de gas cv-ketel springt niet bij als het wat kouder wordt).
- Aanschafkosten veel hoger dan bij een hybride (5x een cv-ketel ongeveer).
- Als er allerlei extra kosten gemaakt moeten worden om lage temperatuur verwarming (ltv) mogelijk te maken: dikkere leidingen, vloerverwarming, andere radiatoren, aardgasloos koken dus nieuw fornuis, grote boiler en mogelijk eerst nog enorme isolatieverbetering ramen, muren en vloer
- Installatiekosten hoger (meestal extra groep in meterkast e.d.).
- Meer verbruik aan elektriciteit.
- Om volledig nut te hebben van het "all-electric" zijn van de warmtepomp moeten ook alle andere gas-apparaten vervangen worden (naar elektrisch / inductie koken, naar een boiler voor warm tapwater en douchen e.d., close-in-boilertje voor de keuken).

Hoe is de overgang van hybride warmtepomp naar all-electric? 
Als je kiest voor een hybride warmtepomp (vanwege het geld of de niet optimale isolatie van je huis), dan zal het vermogen hoogstwaarschijnlijk te klein zijn om over te gaan op all-electric: moet je dan een dure, nieuwe all-electric warmtepomp kopen. of is er een andere oplossing (slimme software o.d.)...? Zie eventueel bij benodigd vermogen.

Kan ik al overgaan op een warmtepomp? 

Twee belangrijke, zeer informatieve items van de Vereniging Eigen Huis:

• Warmtepompcheck Vereniging Eigen Huis: is mijn situatie geschikt voor een hybride of all-electric warmtepomp?
• Het Factsheet Warmtepompen van de Vereniging Eigen Huis geeft een prachtig overzicht van de mogelijkheden (all-electrtic, hybride en airco) 

Vooral voor de overgang naar een volledig elektrische verwarming die op lage-temperatuur-verwarming werkt, is het belangrijk dat het huis zeer goed geïsoleerd is en vaak ook dat de diameter van de cv-leidingen niet te klein is (de doorvoer van niet al te warm water wordt anders te laag). 

Overstappen op een hybride warmtepomp of een all-electric warmtepomp met boiler, eventueel zonder verdere aanpassingen zoals vloerverwarming e.d.? 
Controleer op een koude dag of uw huis voldoende warm wordt als:
- u de temperatuur van de cv-ketel op 50 graden C zet (i.p.v. de vaak ingestelde 70 graden of meer), bij voorkeur zelfs op slechts 35 graden omdat de warmtepomp dan het zuinigst werkt 
- als het kan bij een buitentemperatuur onder -2 tot -10 graad C
- test een week lang. 
Als uw huis en dan vooral de woonkamer voldoende snel behaaglijk warm wordt, is het cv-leiding-systeem waarschijnlijk geschikt voor een hybride of all-electric warmtepomp.

Wanneer beter niet naar de warmtepomp overstappen? Uit een onderzoek (2024) bij 174 huizen met een hybride warmtepomp bleek dat er bij 1 op de 5 huizen (!) iets mis ging na installatie van de warmtepomp. Vaak was de woonkamer niet voldoende warm of niet snel genoeg warm te stoken.
Er is een aantal gevallen waarin het vaak mis gaat (dus in principe nog niet geschikt voor een warmtepomp):
- het huis is te weinig geïsoleerd (dan moet er zeer veel water van hoge temperatuur worden gevoerd door de cv-leidingen en dat kan een warmtepomp meestal niet of het rendement van de warmtepomp is zeker niet ideaal)
- te dunne leidingen (er gaat te weinig van het meestal toch niet zo warme water door de leidingen)
- te kleine radiatoren 
- bij vloerverwarming: te traag werkende pompen.

Afwegingen (technische en menselijke aspecten)

• Al of niet gefaseerd overgaan naar een all-electric gebouw
• Wat er (nog meer) bij komt kijken
• Mogelijke problemen in productie 

=== AL OF NIET GEFASEERD OVERGAAN NAAR ALL-ELECTRIC

Wel of niet all-electric?
Voor nieuwe woningen en woningen die zeer goed geïsoleerd zijn, is de all-electric warmtepomp geschikt omdat er voldoende goede isolatie en kierdichting is én de infrastructuur aanwezig is voor lage temperatuur verwarming (ltv). 
Woningen die niet zeer goed geïsoleerd zijn, kunnen dus (vooralsnog) all-electric niet goed verwarmd worden met lage-temperatuur-verwarming en een warmtepomp. Een all-electric-ready warmtepomp moet bij minder goede isolatie cv-water op hogere temperaturen (60-70 graden C) kunnen geven om het comfort van de gas-cv-ketel te evenaren, maar de efficiëntie is dan wel maar de helft van de verwachte cop-waarde (rendementswaarde) van 3 à 5, dus 300% à 500% van wat we aan elektriciteit toevoeren (bij een gas-cv-ketel is dat nauwelijks 1 ofwel 100%).

Als de woning nog niet goed geïsoleerd is en toch een warmtepomp aangeschaft wordt, kan ook een hybride warmtepomp gekozen worden waarvan het buitendeel niet vervangen hoeft te worden als op all-electric wordt overgegaan: een all-electric-voorbereide hybride (all-electric-ready), een warmtepomp die voorbereid is op all-electric maar ook hybride werkt om de cv-ketel te ontlasten. Zo is er tijd om het huis te isoleren e.d. of te renoveren, om in de niet al te verre toekomst volledig elektrisch te verwarmen en voor warm tapwater te zorgen. 


=== WAT ER (NOG MEER) BIJ KOMT KIJKEN?

Meterkast, uitbreiding vaak niet mogelijk
Controleer of de meterkast uitgebreid moet worden; vaak is die uitbreiding niet vanzelfsprekend toegestaan door de netbeheerder (i.v.m. netcongestie)!
Bij all-electric is meestal ook een elektrische boiler vereist voor warm tapwater. (Overigens kan de boiler 's nachts het water opwarmen als er verder weinig stroom wordt afgenomen.)
Kosten uitbreiden meterkast: ca. 500 euro in een simpele versie van de uitbreiding, en uitbreiding van de hoofdaansluiting door de netbeheerder ca. 800-1200 euro afhankelijk van wat gewenst is.

Vermogen van de warmtepomp, let ook op het minimum
Het vermogen van een warmtepomp wordt aangegeven in relatie met
(a) de buitentemperatuur
(b) de afgiftetemperatuur (dat is de temperatuur van het leidingwater dat uit de warmtepomp komt; de afgiftetemperatuur ook wel aanvoertemperatuur genoemd geredeneerd vanuit het cv-leidingwerk).

Veel voorkomende aanduidingen van zowel type warmtepomp, temperatuur bron als temperatuur afgifte.
Voorbeeld: aanduiding A7/W35: A = Air (bron lucht), 7 = graden C, afgifte aan Water met 35 graden C. 
De aanduiding wordt gebruikt om in die specifieke situatie het vermogen en eventueel de COP-waarde te tonen.
Vermogen en COP-waarde verschillen per product, leverancier e.d. dus zijn niet in deze tabel opgenomen. 

lucht-water warmtepomp 
(A=Air (lucht), W=Water van cv):
- standaardaanduiding A7/W35 = brontemperatuur van 7 graden C, afgiftetemperatuur cv-water van 35 graden C
- A35/W18 bij koeling (niet W7 i.v.m. te koel en meer kans op condensvorming)
- andere waarden zie uniforme notatie bij COP
lucht-lucht warmtepomp (airco)
(1e A = buitenlucht, 2e A is lucht binnenshuis): A?/A? (onbekend, let op energielabel A++ of beter)
water-water warmtepomp 
(1e W=Water (grondwater, oppervlaktewater), 2e W=Water van cv): W10/W35
aarde-water warmtepomp 
(E=Earth (aarde, bodem), W=Water van cv): E4/W35
glycol-water warmtepomp 
(B=Brine (glycol), W=Water van cv): B0/W35 (B0 is B nul graden) 

Naar: bepalen van het benodigd vermogen

Als een warmtepomp een te groot vermogen heeft, is die eigenlijk te duur in die situatie. Bij een groter vermogen is ook het minimaal afgenomen vermogen groter en kunnen er problemen onstaan als "pendelen" als de warmtevraag onder dat minimum komt.
Als een warmtepomp een te klein vermogen heeft, wordt het nooit echt warm in huis. 
Meer aspecten van het vermogen bij Bepalen van het benodigd vermogen.

Ruimte binnenshuis, wel/niet boiler, wel/niet buffervat
De hybride oplossing vereist vaak slechts een betrekkelijk klein kastje als binnenunit (de omvang is merk-afhankelijk).
Bij all-electric: als een boiler (warm tapwater, drinkwater) nodig is, moet bijvoorbeeld plaats zijn voor deze boiler (vaak 100-200 liter).  
Als een buffervat ("warmtebatterij" voor cv-water, niet voor drinkwater) nodig is, neemt dat ook ruimte in (vaak 50 of 100 liter).
Bij all-electric kan vaak de cv-ketel verwijderd worden, waardoor plaats wordt ingeruimd voor de andere apparaten.

Leidingen dikker
Als er sprake is van lage temperatuur verwarming (vaak bij warmtepompen) en door een klein verschil tussen aanvoer- en retourtemperatuur bij een warmtepomp (ca. 7 graden) moeten de leidingen naar radiatoren en vloerverwarming eigenlijk een grotere diameter hebben dan de diameter van veel bestaande leidingen. (Document over capaciteiten van warmtepompen, debieten (flows) en indicatieve diktes van leidingen.)

Radiatoren groter
Als het huis niet warm genoeg wordt en men wil geen grotere radiatoren, dan kunnen kleine ventilatortjes onder de radiatoren de warmte sneller de kamer in brengen. Maar ze maken geluid én de lucht wervelt, dus ook stof in de lucht; let op bij astma o.d.

Boilervat (warm tapwater)
Wanneer overgegaan wordt op all-electric en alle gas is overbodig geworden (cv-ketel, fornuis e.d.), dan is een boiler nodig voor de opslag van warm tapwater (warm water voor drinken, douchen e.d.). 
Het water verwarmen door de warmtepomp is energiezuiniger dan traditioneel elektrisch verwarmen omdat immers een groot deel van de energie uit de buitenlucht afkomstig is. (Maar een "losse" boiler heeft het voordeel dat de capaciteit van de warmtepomp niet wordt gebruikt en vermoedelijk goedkoper is, als er tenminste geen extra uitbreiding van het elektrisch net is.)
Het douchen vergt het meeste verbruik van warme water. Per persoon verbruikt een douche 40 liter van 55 graden C (een bad 75 liter; voor het gemak wordt het verbruik omgerekend naar liters warm water van 55 graden C).
Als het water in een groot bad of zwembad verwarmd moet worden, zijn uiteraard grotere vaten gebruikelijk.
Denk er i.v.m. legionella-bacterie aan dat de temperatuur van het boilerwater bij voorkeur minimaal 60 graden C is.
Afhankelijk van het aantal personen in het huishouden en specifieke wensen heeft een boilervat meestal een inhoud van 100- 200 liter.

Buffervat (warmtebatterij, warmtebuffer)
Om misverstanden te voorkomen, het verschil tussen een buffervat en een boiler:
- een buffervat is voor warmteopslag in een deel van het cv-water (het water blijft in het cv-leidingen-circuit)
- een boiler is voor het opslaan van warm tapwater, dus warm drinkwater.

Een buffervat is een soort warmtebatterij: het buffervat slaat overtollige warmte op in (extra) cv-water, zodat die op een later moment gebruikt kan worden. Dit verbetert het rendement van het gehele warmtepomp-systeem en maakt de werking van de warmtepomp stabieler wat slijtage vermindert.

"Het is belangrijk dat de warmte die in de woning wordt afgegeven, in balans is met de warmte die de warmtepomp opwekt. Als dit goed is ingesteld, werkt de installatie optimaal en bespaart jouw klant energie zonder in te boeten op wooncomfort. Een goede oplossing is het toevoegen van een warmtebuffer. De warmtepomp zorgt ervoor dat dit voorraadvat gevuld is met warm water. Hierdoor kunnen pieken en dalen in de warmtevraag beter worden opgevangen." (Wasco)

De omvang van het buffervat kan berekend worden, vaak wordt een vat van 50 of 100 liter toegepast:
berekening van de omvang van het buffervat (werkblad, ook met minimale inhoud cv-installatie om de warmtepomp 10 minuten achtereen te laten werken.
Een warmtepomp kan, in beginsel, ook goed werken zonder buffervat, maar als de doorloop (flow) van het cv-water niet voldoende is, kan dat bij een aan/uit-warmtepomp leiden tot storingen. Een modulerende (niet-aan/uit) warmtepomp kan rekening houden met een te grote druk in de cv-leidingen.
Een buffervat kan soms helpen om dit pendelen te verminderen.

Aansluiten van het buffervat kan in "serie" of "parallel" zijn. Het kan een tweepijps of een vierpijps buffervat zijn; de tweepijps lijkt simpel en goed. De installateur bepaalt per situatie wat het beste buffervat en de beste methode is. 
Parallel:
- als het vereiste nominale debiet niet behaald wordt.
- bij na- of zoneregeling.
In serie:
-als alleen het systeemvolume onvoldoende is, maar het nominale debiet wel gehaald wordt.

Doorstroming van cv-water, systeemvolume (flow-methode Delta-T en Debiet)
Het systeemvolume is het volume van het water in de centrale verwarming (leidingen, radiatoren, convector, vloerverwarming).

Zorg voor voldoende constant beschikbaar systeemvolume (Remeha):
- Bij een klassiek verwarmingssysteem met één directe zone (waarin altijd doorstroming is):
Minimale systeeminhoud (in liter) = maximale capaciteit in kW × 5 liter.
- Bij na- of zoneregeling (waarin niet per se altijd doorstroming is):
Minimale systeeminhoud (in liter) = maximale capaciteit in kW × 15 liter.

Er zijn twee warmtepomp-systemen die de flow van het cv-water kunnen sturen:
- via delta-T (temperatuurverschil)
- via debiet (stroomsnelheid: aantal liter per minuut).
 
Delta-T is het temperatuurverschil tussen aanvoertemperatuur en retourtemperatuur van het cv-water, beide gemeten bij de warmtepomp.
Met de methode "delta-T gestuurd" past de warmtepomp vai de circulatiepomp automatisch het debiet aan om de gewenste delta-T te behouden (ideaal is ca. 7 graden C, wat 7 K genoemd wordt, van 7 Kelvin).

Kenmerken van de methode delta-T-gestuurde warmtepomp (Remeha):
- Regelt op temperatuurverschil tussen aanvoer en retour.
- Past automatisch het debiet aan om de gewenste delta-T te behouden.
- Kan zich beter aanpassen aan wisselende verwarmingsvraag.
- Een correcte delta-T draagt bij aan een efficiënte warmteoverdracht en een hogere COP.

Debiet is het aantal liters cv-water per minuut (of aantal m3 per uur) dat op een specifiek punt van de cv-leiding gestuurd wordt. 
Met de methode "debiet gestuurd" probeert de warmtepomp een vooraf ingestelde waarde van het debiet te handhaven door de snelheid van circulatiepomp aan te passen, ongeacht hoeveel radiatoren of groepen vloerverwarming open staan.

Kenmerken van de methode debiet-gestuurde warmtepomp (Remeha):
- Regelt op waterstroom (l/minuut of m3/u).
- Circulatiepomp past zich aan om het gewenste debiet te behouden.
- Gevoelig voor vervuilde filters, lucht in het systeem en onvoldoende doorstroming.
- Correct waterdebiet is essentieel voor een hoog rendement en stabiele werking.

Regeling van het warmtepompsysteem
De technische regeling van het systeem is van essentieel belang (vermijden lagedruk- of hogedrukstoring, geregelde of ongeregelde circulatiepompen, gemiddelde afgiftetemperatuur zo laag mogelijk, het begrip graadminuten). Een slecht ingeregelde warmtepomp verbruikt meer elektriciteit en gaat minder lang mee.
Door voorregeling en naregeling goed te laten communiceren, kan het warmtepompsysteem in de ideale situatie rustig en energiezuinig zijn werk doen om een comfortabel binnenklimaat te realiseren:
- Voorregeling regelt het verwarmingssysteem aan de hand van de opwekking van warmte of koude (o.m. de warmtepomp zelf). Voorregeling houdt in dat weersafhankelijk wordt bepaald of en wanneer de warmtepomp actief is. 
- Naregeling regelt het verwarmingssysteem aan de hand van het afgiftesysteem (o.m. radiatoren, vloerverwarming). Naregeling houdt in dat de thermostaten van de kamer en radiatoren en de ruimtethermostaat van de vloerverwarming het geheel mede-sturen.

Onderhoud (voert uw installateur dit uit?)
Een warmtepomp heeft onderhoud nodig. Aandachtspunten hierbij zijn:
- Bedrijven installeren graag warmtepompen omdat er veel op verdiend wordt en er nauwelijks eisen gesteld worden aan de installateurs, maar willen vaak uw warmtepomp niet onderhouden. 
Kies dus bij voorkeur een installateur die ook onderhoud uitvoert en een spoeddienst heeft.
- Hybride warmtepomp: mede door de weliswaar goedbedoelde verplichte certificering van onderhoudsmensen voor gas-ketels e.d. zijn veel cv-monteurs op installatie van warmtepompen overgegaan, dus extra moeilijk onderhoud te vinden voor de cv-ketel. 
- Warmtepomp buiten-unit op een goed bereikbare plaats (onderhoud en reparaties aan de buiten-unit op het dak is moeilijk).

Waterzijdig inregelen 
Als een kamer (meestal de woonkamer) niet snel genoeg opwarmt of nooit goed warm wordt, kan wellicht waterzijdig inregelen van de cv-installatie nodig zijn.

Zelf opwekken van elektriciteit?
Omdat aan de warmtepomp een aanzienlijke hoeveelheid energie dient te worden geleverd, lijkt het zelf opwekken van elektriciteit zeer positief, bijvoorbeeld met pv-panelen. Nadeel: als je de elektriciteit het hardste nodig hebt (koude winter), is er juist zeer weinig zon...
Voor de zomerse koeling  door warmtepomp of airco is het zelf opwekken van stroom wel aan te bevelen omdat de zon in de zomer immers vaak en per dag vele uren schijnt.

=== MOGELIJKE PROBLEMEN IN PRODUCTIE

Opwarmtijd woning: woning en vloerverwarming
Omdat een warmtepomp vaak warmte van een vrij lage temperatuur afgeeft, kan het weer opwarmen van een woning zeer lang duren. Bijvoorbeeld als tijdens de vakantie de thermostaat een stuk lager is ingesteld en men na de vakantie in een koud huis komt.
Bij vloerverwarming duurt het opwarmen sowieso vaak lang omdat de temperatuur van het warme leidingwater op die locatie vrij laag is en de warmte door de vloer boven en om de leidingen vertraagd wordt afgegeven (in vergelijking met radiatoren); zie verder bij vloerverwarming en opwarmtijd.
Zie verder bij opwarmen kamer duurt te lang. 

Pendelen
Pendelen is het vaak aan/uit-gaan van de warmtepomp (meer dan 6 keer per uur aan/uitgaan wordt "pendelen" genoemd). 
"Pendelen is slecht voor het rendement (kost dus extra energie) en uiteindelijk ook voor de levensduur van de warmtepomp.

Ga na of de warmtepomp gestuurd wordt op basis van delta-T of van debiet. Dat heeft invloed op de oorzaken van het pendelen.

Pendelen treedt vooral op:
- bij aan/uit-warmtepompen (niet of nauwelijks bij modulerende warmtepompen)
- bij warmtepompen met grotere vermogens (omdat daar het minimum vermogen vrij hoog is)
- als in veel veel kamers de verwarming uit of zeer laag staat (de radiatorthermostaat staat te laag ingesteld waardoor de omvang van het gehele leidingcircuit beperkt wordt)
- in voor- en naseizoen (als het niet echt koud is buiten en dus weinig warmte nodig is als verwarming)
- systeemvolume te klein: bij kleinere volumes water in de cv-leidingen (omdat het cv-water in de leidingen niet snel genoeg de retourtemperatuur verlaagt om de warmtepomp weer extra warmte toe te laten voeren)
- bij delta-T-gestuurde warmtepomp: de delta-T staat te laag ingesteld (warmtepomp slaat te snel af)?

Pendelen is mogelijk te vermijden:
- "Een aan/uit-warmtepomp draait altijd op vol vermogen en schakelt gewoon uit als de gewenste temperatuur bereikt is. Een modulerende warmtepomp past zijn vermogen aan en draait langzamer als de temperatuur bijna bereikt is. Dit zorgt voor een efficiënter verbruik en een hogere SCOP (seizoensprestatiefactor)."
- Pendelen kan soms ook vermeden worden door een buffervat te nemen waarin tijdelijk warm cv-water wordt opgeslagen (de warmtepomp draait dan rustiger).

Geluidshinder, geluidsoverlast
Het buitendeel van de warmtepomp kan behoorlijk wat geluid maken, ook af en toe een soort ratelend geluid. Omdat er steeds meer warmtepompen en airco's komen, komt er ook steeds meer geluidshinder van die apparaten.
Er is geluid door de lucht en contactgeluid. De omgeving heeft meestal last van luchtgeluid, maar de eigenaar of de buren kunnen (ook) hinder hebben van het contactgeluid. 
Let bij de aanschaf op het aantal dB dat vermeld is (als dat tenminste correct is, het blijft een beetje een cowboy-wereldje).
Er zijn wettelijke maxima, maar het ene merk geeft veel meer lawaai dan het andere:
- buiten-unit> heeft stille stand (stille modus, silent mode): 's avonds en 's nachts max. 40 dB (19-7 uur), overdag max. 45 dB (7-19 uur)
- buiten-unit heeft geen stille stand (stille modus, silent mode): altijd max. 40 dB
- binnen-unit of voor een installatie die uit één binnenshuis opgestelde unit bestaat, geldt 30 dB. 
Een speciale behuizing voor de buitenunit (extra kast of geplaatst in een extra ruimte met voldoende openingen kan mogelijk geluidshinder van de buitenunit verminderen.  

Vooral het de warmtepomp die geen buitendeel heeft (buitendeel en binnendeel vormen één binnendeel), kan nog wel eens geluidshinder geven, zowel wat betreft luchtgeluid als contactgeluid, ook bij de buren als de warmtepomp aan de scheidingsmuur bevestig wordt.

Tips om geluidsoverlast van een warmtepomp te vermijden (met dank aan o.m. Vereniging Eigen Huis):
- Aan de kant van de werking van de warmtepomp: ventilator toerental van verlagen (bijvoorbeeld van 90 naar 75), ventilator: "stille modus" ook overdag instellen (altijd op 1 zetten), pompstand lager instellen, een eventueel tweede verwarmingselement van de warmtepomp tijdelijk uitzetten.
- Plaats de buitenunit van de warmtepomp bij voorkeur niet aan muren van verblijfsruimten.
- Plaats de buitenunit niet in nissen met aan drie zijden een muur, zo voorkom je dat het geluid weerkaatst.
- Plaats de buitenunit niet te dicht bij de buren.
- Richt de buitenunit van de warmtepomp niet op terrassen of balkons.
- Plaats de buitenunit niet te dicht bij openslaande ramen en ventilatieroosters van verblijfsruimten.
- Plaats de buitenunit bij voorkeur richting de openbare weg en blinde muren.
- Gebruik voor de installatie van de buitenunit flexibele leidingen en (rubberen) trillingsdempers.
- Plaats je de buitenunit van de warmtepomp op het dak of aan de muur? Let er dan op dat het dak of de muur van steen is en dus voldoende massa heeft om trillingen te voorkomen.
- Plaats je de buitenunit op de grond? Zorg dan voor een stabiele ondergrond.

Energiebedrijf is eigenaar van de bron
Als het Energiebedrijf de eigenaar is van de warmtebron dan moet vaak een aanzienlijk bedrag aan vastrecht worden betaald (een vastrecht van 1500 euro per jaar schijnt geen uitzondering te zijn), waardoor de warmtepomp geen besparing oplevert maar de woonlasten juist met ca. 1000 euro per jaar kunnen stijgen (door o.m. extra hypotheeklasten en vastrecht)... Dit nadeel van een te hoog vastrecht geldt niet voor het warmtepompsysteem met lucht als bron, wel dat er een aanzienlijke hoeveelheid elektrische energie nodig is.

Het benodigd vermogen van de warmtepomp

Het vermogen van de warmtepomp moet zeer goed afgestemd worden met de werkelijke hoeveelheid benodigde energie (verwarming). Vaak wordt in de ontwerpfase van een ideale situatie uitgegaan wat betreft isolatie en luchtdichtheid van het gebouw, waardoor mogelijk een te klein warmtepompsysteem wordt gekozen (de warmtepomp draait daardoor teveel uren, verbruikt veel elektriciteit en de levensduur van de pomp wordt korter). Het bepalen van het benodigd vermogen wordt dimensionering genoemd.

Overdimensionering (een groter vermogen dan berekend) is bij een gas-HR-cv-ketel normaal, bij warmtepompen niet omdat de warmtepomp in dat geval gaat te vaak aanslaat en snel erna weer afslaat wat slecht is voor de warmtepomp (zie bij pendelen). 

Lage-temperatuur-verwarming
Het afgiftesysteem: de meeste warmtepompen kunnen alleen in combinatie met lagetemperatuurverwarming (LTV, vloerverwarming, eventueel muurverwarming) omdat bij een warmtepomp de ideale maximumtemperatuur tussen 35 en 45 graden C ligt (bij voorkeur zo laag mogelijk), dus veel lager dan de watertemperatuur van een conventionele cv-installatie (ca. 70 graden C).
Bij handhaven van de radiatoren moet er wel voldoende capaciteit zijn om met die lage temperatuur de ruimten te verwarmen. Vloerverwarming is juist goed met lagetemperatuurverwarming.

Warmtepomp voor een cv met hoge temperatuur
Een warmtepomp voor een cv met hoge temperatuur is duurder dan die voor lage temperatuur, maar heeft het voordeel dat die ook in de minder goed geïsoleerde huizen kan worden geplaatst. Laat altijd nagaan of die installatie in uw situatie goed werkt...!
Een nadeel van hogetemperatuurverwarming is wel dat het rendement van de warmtepomp aanzienlijk kleiner is dan bij lage temperaturen waardoor de verbruikskosten hoger zijn.

Energielabel van de warmtepomp
De warmtepomp behoort een energielabel te hebben met de volgende gegevens, waarmee gecontroleerd kan worden of de warmtepomp kan voldoen in een specifieke situatie:
- een letter en bij A eventueel een aantal plussen: efficiëntie bij afgiftetemperatuur 35 graden (lage-temperatuur-afgifte) en 55 graden (midden-temperatuur-afgifte)
- overzicht klimaatzones in Europa
- vermogens in kW bij lage afgiftetemperatuur en hoge afgiftetemperatuur (per klimaatzone)
- geluidsniveau in dB van de binnenunit en de buitenunit.

Aandachtspunten bij het bepalen van het vermogen van de warmtepomp
- Laat het bepalen van het juiste vermogen over aan de vakman (maar controleer dat wel met de grove schatting hieronder).
- Geef vóór het bepalen van het vermogen aan of er een een eventuele forse uitbreiding van de woning wordt verwacht.
- Houd rekening met de mate van isolatie van het huis.
- Houd rekening met het warmte-afgifte-systeem (hoge / midden / lage temperatuur).
- Houd eventueel rekening met andere warmtebronnen als de warmte daarvan ook door de warmtepomp moet worden opgewekt (open haard, houtkachel, extra elektrische kacheltjes).
- Houd eventueel juist rekening met het feit dat een tekort aan vermogen kan worden opgevangen door de aiirco op warme stand te zetten (alleen van nut in de ruimte waar de airco staat). 
- Bedenk dat de volledig elektrische warmtepomp volgens de regels ook bij -10 graden C de woning nog moet kunnen verwarmen (al zal het wel meestal veel langer duren vóór het behaaglijk warm is). Nadeel is dat het vermogen waarschijnlijk dan te groot wordt gekozen wat, naast de hogere aanschafprijs, tot andere problemen kan leiden (minimaal vermogen is te groot).  

Technische bepaling aan de hand van een warmteverliesrekening, of toch iets simpeler?
Bij de warmteverliesrekening worden zeer veel aspecten van het verliezen van warmte door een gebouw onderscheiden, zoals bij een nieuwe woning vereist is. Als het echt noodzakelijk is, laat die werkelijke bepaling van het vermogen over aan een vakman, die alle variabelen kent...

Maar bij bestaande woningen is er een simpele vervanger voor de berekening van het warmteverlies: het jaarlijkse gasverbruik van een woning. Het gasverbruik is immers het gevolg van alle vormen van warmteverlies... Het jaarlijks gasverbruik is vermeld op de energienota.
Houd wel rekening met allerlei aspecten die het gasverbruik zouden kunnen verlagen (zie verderop). 

Deze eenvoudige, maar  bepaling van het vermogen van de warmtepomp geeft in ieder geval een controlemogelijkheid van wat de adviseur of installateur "officieel" aangeeft en bij forse afwijkingen naar de reden daarvan vragen.

Grove bepaling van het benodigde vermogen van een warmtepomp
Bedenk of het aantal m3 aardgas dat nu verbruikt wordt, ook werkelijk het comfort geeft dat gewenst is.
Het aantal m3 jaarlijks gasverbruik moet worden verhoogd bij bijvoorbeeld:
- een eigenlijk té lage thermostaat-temperatuur
- het veelvuldig gebruik van een houtkachel (open haard o.d.)
- een zolder of andere ruimte die niet of nauwelijks verwarmd wordt
- gezinsuitbreiding
- ouder worden (wanneer meer warmte gewenst is)
- een nieuwe, grote uitbouw. 

Als die situatie niet blijvend is of als u uw huis wilt verkopen, dan moet het gasverbruik dat als basis dient voor de berekening van het vermogen correct zijn en eventueel verhoogd worden. 

• Bij een all-alectric warmtepomp
  Aan de hand van het verbruik (het aantal m3 aardgas in een jaar) geldt:
  benodigd vermogen = (aantal m3 aardgas per jaar -/- verbruik voor tapwater) * 9,8 (kWh/m3 aardgas) / (aantal vol-last-uren per jaar).
  Voorbeeld: benodigd vermogen warmtepomp = ca. 860 m3 * 9,8 kWh / 1650 = ca. 5,1 kW.
  Zie werkblad benodigd vermogen.
  
  
• Bij een hybride warmtepomp
  Uitgegaan wordt van slechts 40% van de all-electric-waarde:
  zie bij all-electric hierboven (0,4 * benodigd vermogen all-electric).
  Let op:
  Bij eventuele overgang naar all-electric is dus een nieuwe warmtepomp nodig, omdat het vermogen van de hybride warmtepomp simpelweg veel te klein is om het huis goed te verwarmen. Tenzij het blijkbaar slim warmtepompsysteem is en dezelfde buitenunit (met veel meer vermogen) kan worden gebruikt (het hoofdbestanddeel van de warmtepomp).

Een nog eenvoudiger bepaling aan de hand van het gasverbruik per jaar, all-electric/hybride, de mate van isolatie en een factor 220 of 200 levert vaak een te laag benodigd vermogen op. 

Bèta-factor
De bèta-factor is het daadwerkelijk opgestelde vermogen / het benodigd vermogen.
In een aantal gevallen is het niet nodig de volle 100% door de buitenunit van de warmtepomp te laten leveren. Op zeer koude dagen (onder 7 graden onder nul) kan de warmtepomp ook wat extra elektriciteit verbruiken om die extra energie te leveren.
Let op: bij een lucht/water warmtepomp (het vaakst bij woningen) en bij een modulerende warmtepomp is het advies om geen verlaging van de bèta-factor toe te passen, dus simpelweg 100% benodigd vermogen. 
 
Stel we willen toch een lagere waarde voor het vermogen van de warmtepomp, omdat we absoluut van plan zijn verder te isoleren, later warmteterugwinning van de ventilatie te nemen, toch de zolder niet te gebruiken o.d.: als het benodigd vermogen bepaald is op 6 kW is en we willen een warmtepomp van 5 kW, dan is de bèta-factor 5/6 = ongeveer 0,8.
We kunnen in die specifieke gevallen een benodigd vermogen nemen dat ca. 80% van het werkelijk bepaalde vermogen is.

Een warmtepomp met een lager vermogen is goedkoper dan een met hoger vermogen, maar een (te) lage waarde heeft veel nadelen.

Een te laag vermogen van de warmtepomp
- geeft niet voldoende warmte (zeker als er meer mensen in het huis komen wonen na verkoop of geboorte o.d., iemand op een ongebruikte kamer wil werken of studeren, meer mensen langer of vaker willen douchen, iemand het i.v.m. ouderdom of ziekte warmer wil hebben in huis, er toch weer echt koude winters zijn)
- laat de pomp te vaak werken, dus hoger energieverbruik en slecht voor de levensduur
- heeft bevriezen tot gevolg en dus uitschakelen van de warmtepomp. 
Een (veel) te laag vermogen van de warmtepomp is moeilijk op te lossen.
Een te laag vermogen van het afgiftesysteem (vooral vloerverwarming en/of ventilator-convectoren) geeft niet voldoende warmte.

Een te hoog vermogen van de warmtepomp
- onnodig dure warmtepomp
- kan gaan pendelen (korte cycli ofwel warmtepomp schakelt steeds aan en uit)
- verlaagt de efficiëntie, dus hoger energieverbruik en slecht voor de levensduur
- geeft extra slijtage aan warmtepomp, dus slecht voor de levensduur
- minder comfort (geen permanente warmtestroom door het steeds aan- en uitschakelen, ongelijke verwarming van kamers)
- wellicht onnodig hogere aansluitwaarde elektra (bijv. aanpassen naar 3*35 A) en daardoor ook onnodig duurder vastrecht (bij hybride speelt dit niet of nauwelijks).
Een te hoog vermogen kan na installatie toch nog wel (beperkt) opgelost worden door een buffervat te nemen waardoor de inhoud van het verwarmingssysteem groter wordt (denk aan extra kosten).
Een te hoog vermogen van het afgiftesysteem (vooral oudere, dikke leidingen en radiatoren) kan resulteren in minder goede verwarming van andere delen van het huis (bijvoorbeeld die met dunnere cv-leidingen).

Rendement, efficiëntie, COP

Rendement en COP 
Het rendement van een warmtepomp hangt in eerste instantie sterk af van het verschil tussen de brontemperatuur (vaak buitenlucht) en de afgiftetemperatuur (wat voor verwarming van het huis vanuit de warmtepomp de leidingen ingaat).

Let op: het rendement is (aanzienlijk) kleiner bij een lage buitentemperatuur en bij een hoge afgiftetemperatuur.

De Coefficient Of Performance (COP) geeft een waarde voor de efficiëntie. De COP is mede afhankelijk van buitentemperatuur, dus van het seizoen. De COP van een warmtepomp is over het algemeen vrij hoog (vaak 4 tot 6) wat betekent dat de warmtepomp 3 tot 6 keer zoveel energie levert dan hij aan elektriciteit verbruikt.
Zie eventueel ook bij COP.
De waarde van de COP is vaak 4 tot 6 wordt bepaald door de formule:



voorbeeld van de cop = 5 bij een warmtepomp; klik voor groter! (klimaatexpert):

 

Aanduiding vermogen en COP bij diverse waarden buitentemperatuur en afgiftetemperatuur
Het vermogen en eventueel de COP worden in specifieke situaties vermeld met bepaalde aanduidingen.
Een voorbeeld is de standaardaanduiding A7/W35: A=Air (lucht), W=Water van cv, brontemperatuur 7 graden C, afgiftetemperatuur cv-water 35 graden C.
Zie eventueel verder bij uniforme notatie bij COP.

Temperatuur van de verwarming en rendement: 2%-regeling
Iedere graad verhoging van de afgiftetemperatuur van de warmtepomp boven 35 graden C betekent een verlies aan rendement van de warmtepomp van 2%. 
Een afgiftetemperatuur van 60 graden C heeft dus een COP die ca. 50% lager is dan die bij 35 graden C... 

Andere COP-achte waarden
De Seasonal Coefficient of Performance (SCOP) en Seasonal Performance Factor (SPF) zijn een soort gemiddelde COP's van een warmtepomp over een volledig jaar (ooit was sprake van volledig stookseizoen omdat de warmtepomp alleen voor verwarming zorgde; de warmtepomp kan echter ook koeling of warm tapwater leveren). Meer gegevens zie bij SPF.
De COP is een theoretische rendementswaarde, de SCOP en de SPF zijn realistischer, eerlijker (en wat lager dan de COP).
De aanduiding SPF-bes is de SPF van een bodemenergiesysteem (bijvoorbeeld warmte-koude-opslag).
Zie meer COP-achtige aanduidingen bij COP.

Opwarmen kamer duurt heel lang, warmteopname wanden en muren

Zoals gesteld: "een warmtepomp is eigenlijk niet geschikt om een ruimte snel op te warmen, maar om een ruimte op temperatuur te houden".

Een warmtepomp levert de beste prestaties bij lage-temperatuur-verwarming, maar dat betekent dat het zeer lang kan duren voordat de ruimte (kamer) zelf warm wordt. Vooral als er bijvoorbeeld minder warmte-isolatie is of als wanden en muren veel warmte opnemen.

Zeer goed geïsoleerd huis
Als een gebouw dat extreem goed geïsoleerd is, neemt de temperatuur binnenshuis nauwelijks af en speelt dit opwamr-probleem uiteraard veel minder: de kamerthermostaat kan vrijwel op dezelfde waarde blijven, dus de kamertemperatuur wordt dag en nacht vrijwel constant gehouden worden.

Niet zeer goed geïsoleerd huis
Als een gebouw niet zeer goed geïsoleerd is, is het wellicht te duur om de kamerthermostaat op dezelfde waarde te houden, dus wordt die al snel een paar graden lager gezet. De volgende ochtend duurt het lang (vaak vele uren!) voordat die kamer weer comfortabel is.

Factoren die hierbij een rol kunnen spelen:

• Te weinig warmte-isolatie waardoor warmte te snel afgegeven wordt aan buitenmuren e.d.
• Teveel kieren e.d. waardoor veel warmte verloren gaat en niet tijdig wordt aangevoerd.
• Vloerverwarming:
.. Opwarmen duurt sowieso zeer lang. De combinatie warmtepomp en vloerverwarming kan ideaal zijn omdat beide op lage temperatuur kunnen werken, maar als het cv-water al veel warmte heeft verloren, kan het opwarmen van die kamer nog langer duren. 
.. Te weinig oppervlakte (te grote hart-op-hart-afstand, foutieve lussen e.d.) 
.. Lucht in de leidingen zijn (ophoping luchtbellen). 
.. Als vloer van de vloerverwarming niet goed geïsoleerd is, verliest de vloer veel warmte.
.. Is de gewenste aanvoertemperatuur van de vloerverwarming instelbaar?
• Thermostaat staat niet goed ingesteld:
.. op de juiste temperatuur?
.. op de juiste plaats (een te warme muur, in de zon o.d.)?
.. op de juiste modus (vakantie o.d.)?
.. nachtverlaging (nog) actief?
.. soms kan het slimme karakter van thermostaat of warmtepomp te eigenzinnig zijn.
• Warmtepomp zelf:
.. Vermogen te klein?
.. In besparings-modus (economisch, besparend, avondstand, nachtstand o.d.) waardoor temperatuur bewust laag blijft?
.. Circulatiepomp te lage snelheid?
.. Storingsmelding op display van de warmtepomp?
.. Ontdooien. Buitenunit blijft lang in ontdooi-stand?
.. Modulerend e.d.: is warmtepomp in andere modus te plaatsen (modulerend i.p.v. aan/uit), Delta-T i.p.v. Debiet, of andersom)?
.. Koudemiddel. Te weinig koelmiddel?
.. Onderhoud nodig (slijtage, vervuilde filters, vervuiling in leidingen e.d.)? 
• Buffervat. Ontbreekt een buffervat of is die wel heel klein (als die nodig was)?
• Radiatoren zijn afgestemd op hoge temperatuur, niet op niet op lage temperatuur.
• Leidingen zijn te dun (diameter is te klein) dus minder warmtetoevoer dan bij dikkere leidingen. 
• Wanden en muren van beton en metselwerk nemen veel warmte op. De spaarzaam verstrekte warmte wordt ook benut om die wanden en muren te verwarmen waardoor de ruimte nog langer koud aanvoelt. Zie eventueel bij faseverschuiving.
• Wanden van hout-achtig materiaal nemen niet zo snel warmte op, dus is de ruimte eerder warm als de lucht verwarmd wordt.
• De warmtecapaciteit van wanden en muren en het soort materiaal waarin de vloerverwarmingsleidingen zijn gelegd (afwerkvloer en vloerbedekking) kunnen meespelen i.v.m. de langzame verwarming door het afgiftesysteem (lage temperatuur verwarming) en de lange opwarmtijd.
• In de winter extra verwarmen door de airco (warme modus), maar dat kost meer elektriciteit en de airco maakt lawaai.
• In de zomer koelt bij een warmtepomp de vloerverwarming minder dan een airco (max. slechts ca. 3 graden verlagen, dan ook watertemp ca. 18 graden), omdat de temperatuur niet te laag mag zijn in verband met condensvorming (zeker bij laminaat en parket kan dat funest zijn).
• In de zomer extra koelen door de airco (koude modus), maar ook dit kost meer elektriciteit en de airco maakt lawaai.
• Toch maar veel meer isoleren?
• Kiezen voor een hoge-temperatuur-verwarming (kan niet meer als de warmtepomp alleen op lage temperatuur werkt)? Maar dan is de efficiëntie bijvoorbeeld slechts 2 i.p.v. 4 en wordt er dus veel meer elektriciteit verbruikt.
• Kan de warmtepomp op hoge termperatuur (70 graden) of middentemperatuur (55 graden) starten en dan terugschakelen naar 35 graden?

het comfort: welke temperatuur van de lucht in de kamer en van de omhullende vlakken vinden we behaaglijk? (masterwatt):



Met dank aan o.m. Ekaa Duurzaam Airco's en Warmtepompen en Remeha.

Warmtepomp en combinatie met o.m. warmte-koude-opslag (wko)

Een warmtepompsysteem voor woningen haalt meestal warmte uit de buitenlucht, maar kan ook de warmte of koude of elektriciteit betrekken uit:
- zonnepanelen (pv-panelen)
- warmte-koude-opslag (wko, bodemenergie)
- oppervlaktewater (rivier e.d.)
- warme ventilatielucht (warmteterugwinning van de uit te stoten warme lucht).

Combi met zonnepanelen
In het koude seizoen is de opbrengst van zonnepanelen zeer gering, dus in de winter zijn zonnepanelen bijna nutteloos.
Echter, de zelf geproduceerde elektriciteit van de zonnepanelen kan in de zomer meehelpen de warmtepomp te laten koelen.

Combi met warmte-koude-opslag (wko)
Hiervoor is geen buitenunit nodig (de buizen met warmteopslag vormen als het ware de buitenunit). 
Een warmtepomp verhoogt energie uit een bron naar een bruikbare temperatuur.
Een warmte-koude-opslag systeem (wko-systeem) slaat energie op in een waterreservoir in de bodem.
All-electric bodemenergiewarmtepomp (wko als gesloten systeem met warmtepomp en boilervat).
Voordelen:
- In principe onafhankelijk van de buitentemperatuur (omdat geen gebruik wordt gemaakt van buitenlucht als bron).
Nadelen: 
- Kosten zeer hoog (ca. 30.000 euro).

Opmerking:
- "Airconditioning in combinatie met een bodemenergie warmtepomp is niet toegestaan, de energiebalans in de bodem wordt dan namelijk uit balans gehaald. (...) Heeft u een warmtepomp met bodemenergie dan is het van essentieel belang de woning in de zomermaanden [via warmtepomp en vloerverwarming!] te koelen om weer warmte op te slaan in de bodem voor de winter." (Met dank aan Derko Installatietechniek.) 
- Omdat er nog wel eens verwarring is: het verschil tussen een warmtepomp en wko.

Combi met warmteterugwinning (wtw)
In combinatie met warmteterugwinning (wtw) kan de warme ventilatielucht (afvoer) worden gebruikt voor verwarming. "De ventilatiewarmtepomp is alleen toepasbaar als er mechanische ventilatie in uw huis aanwezig is. De ventilatiewarmtepomp haalt warmte uit de ventilatielucht. De warmte wordt (her)gebruikt door de cv-ketel."

Combi met zonnepanelen voor warmte (PVT)
Een PVT-warmtepomp is in principe een all-electric-warmtepomp die aan de PVT-panelen is aangesloten. PVT-panelen leveren én elektriciteit én warmte. Een zeer dure oplossing (situatie 2023). Voor andere aspecten zie bij PVT-paneel. 

Termen (woordenlijst)

A7/W35 = voorbeeld van de aanduiding van soort bron (hier A=air), bron-temperatuur (hier 7 graden C) en afgifte (W=Water), afgifte-temperatuur (hier 35 graden C) t.b.v. vermogen en rendement (COP-waarde) bij die bron-soort en afgifte-soort en specifieke temperaturen (zie bij uniforme notatie bij COP)
aan/uit-warmtepomp = warmtepomp die altijd draait op vol vermogen (!) en schakelt gewoon uit als de gewenste temperatuur bereikt, verg. (verderop) de modulerende warmtepomp
aanvoertemperatuur = zie bij afgiftetemperatuur
afgiftesysteem = het afgiftesysteem verspreidt de warmte in huis over radiatoren, vloerverwarming e.d.
afgiftetemperatuur = de temperatuur van het leidingwater dat uit de warmtepomp komt; de afgiftetemperatuur ook wel aanvoertemperatuur genoemd (geredeneerd vanuit het cv-leidingwerk in huis)
airco = een lucht-lucht-warmtepomp 
all-electric, full-electric = voor de productie van warm water voor de cv (warmtepomp) en warm tapwater (boiler) wordt uitsluitend elektriciteit gebruikt, geen aardgas
backup heater = een verwarmer voor warm tapwater en als backup voor de verwarming mocht het buitendeel uitvallen (bijv. 3 kW
bèta-factor= het daadwerkelijk opgestelde vermogen / het benodigd vermogen 
binnen-unit, binnenunit, binnendeel = het onderdeel van de (split) warmtepomp dat binnenshuis staat en dat voor distributie van de warmte zorgt (vaak betrekkelijk klein apparaat, naast of i.p.v. de cv-ketel)
bivalent schakelpunt = bij een hybride warmtepomp het punt waar overgeschakeld wordt naar het hulp-verwarmingssysteem (meestal cv-ketel)
brontemperatuur = temperatuur van de bron van de warmte die door de warmtepomp gebruikt wordt om te "upgraden" naar wat de centrale verwarming nodig heeft, bijvoorbeeld de buitenlucht
buiten-unit, buitenunit, buitendeel = het onderdeel van de (split) warmtepomp dat buitenshuis staat en de warmte uit de omgeving haalt (groot apparaat)
change-over = de warmtepomp schakelt automatisch tussen de modus verwarmen of koelen (niet doen: in de nacht verwarmt hij en overdag koelt hij wat te warm werd...)
combi-warmtepomp = warmtepomp die ook warm tapwater levert (naast warmte voor de centrale verwarming)
compressor = deel van de warmtepomp: het apparaat dat het koelmiddel samendrukt (comprimeert) waardoor de temperatuur van het koelmiddel stijgt, zie afbeelding of principe warmtepomp
condensor = deel van de warmtepomp: de warmtewisselaar waar het koelmiddel de warmte (of koude) afgeeft aan het cv-water of voor warm tapwater, zie afbeelding of principe warmtepomp
COP = Coefficient of Performance, een waarde die de prestatie aangeeft van een apparaat t.o.v. wat er aan energie ingaat
debiet = doorstroming van de cv: het aantal liters cv-water per minuut (of aantal m3 cv-water per uur) dat op een specifiek punt van de cv-leiding gestuurd wordt
delta-T (ΔT)= temperatuurverschil cv-water tussen aanvoer en retour (start en einde verwarmingsleidingen bij warmtepomp)
EER = Energy Efficiency Ratio, een soort COP voor koeling
energielabel = aanduiding van de energiezuinigheid van de warmtepomp, het aantal kW vermogen en het geluidsniveau van binnen- en buitenunit, zie afbeelding energielabel 
expansieventiel = onderdeel van de warmtepomp: druk wordt van het koelmiddel gehaald waardoor het in temperatuur daalt (het koelmiddel kan nu weer de warmte opnemen in de verdamper en zo voort), zie afbeelding of principe warmtepomp
hybride = het systeem bestaat uit twee "werelden", bijvoorbeeld een auto die kan rijden op benzine en op elektriciteit of huisverwarming met een elektrische warmtepomp die nog de gas-cv-ketel gebruikt  
solo-toestel = warmtepomp die uitsluitend warmte levert aan de cv (door een aparte, losse boiler wordt in warm tapwater voorzien)
ISDE = InvesteringsSubsidie Duurzame Energie: subsidie voor particulieren en zaken waarmee de overheid energiezuinige apparatuur stimuleert; bij een warmtepomp van ca. 30% van de aanschafwaarde en gemaximeerd tot ca. 3000 euro voor een warmtepomp; kan gecombineerd worden met bijvoorbeeld isolatie, zie eventueel ISDE Rekentool
integrated value, geïntegreerde waarde, gewogen waarde = een soort COP die rekening houdt met bijvoorbeeld het warmteverlies door het "bijverwarmen" (het ontdooien van de lucht warmtepomp bij lage temperaturen)
koelmiddel, koudemiddel = vloeistof of gas (vaak propaan) die "in de warmtepomp circuleert en warmte transporteert tussen de verdamper en de condensor" 
modulerende warmtepomp = warmtepomp die zijn vermogen aanpast tussen een minimaal en maximaal vermogen en langzamer draait als de temperatuur bijna bereikt is (efficiënter verbruik en een hogere seizoensprestatiefactor SCOP)
monoblock = warmtepomp of airco die uit één deel bestaat (haalt warmte uit de buitenlucht en en verwarmt de woning); verg. splitblock
naregeling = regelt het verwarmingssysteem aan de hand van het afgiftesysteem (o.m. radiatoren, vloerverwarming), zie bij regeling
nominaal vermogen = het vermogen dat op het typeplaatje vermeld is en hoort bij bijvoorbeeld A7/W35 (brontemperatuur (buitenlucht) 7 graden C en afgiftetemperatuur 35 graden C)
opgenomen vermogen = hoeveelheid elektrische energie die de warmtepomp nodig heeft om te werken
pendelen = het vaak aan/uit-gaan van de warmtepomp (meer dan 6 keer per uur aan en uitgaan wordt pendelen genoemd, zie verder bij pendelen
principe warmtepomp = omgevingswarmte > verdamper > compressor > condensor > expansieventiel, zie afbeelding of principe warmtepomp
R32 = koelmiddel R32 is een fluorkoolwaterstof (mag niet meer worden toegepast)
R290 = koelmiddel propaan
SEER = Seasonal Energy Efficiency Ratio, een soort SCOP voor koeling
SCOP = Seasonal Coefficient of Performance, een seizoen-bepaalde COP
SPF = Seasonal Performance Factor, een soort gemiddelde COP
SPF-bes = de SPF van een bodemenergiesysteem (bijvoorbeeld warmte-koude-opslag)
splitblock = warmtepomp of airco die aparte eenheden heeft als buitendeel (haalt warmte uit de lucht) en binnendeel (geeft warmte door aan radiatoren e.d.), verbonden door leidingen
smart grid compatibiliteit = mogelijkheid van bijvoorbeeld een warmtepomp om met het openbare elektriciteitsnet te communiceren om stroom op goedkope momenten te gebruiken
SWW = Sanitair Warm Water (wonderlijke term waarmee warm tapwater wordt bedoeld, bijvoorbeeld uit een boiler)
verdamper = deel van de warmtepomp: warmtewisselaar gevuld met koelmiddel (koudemiddel) die de warmte van de bron overneemt, zie afbeelding of principe warmtepomp 
vermogen = het aantal kW dat een warmtepomp nodig heeft om het gebouw te verwarmen 
voorregeling = regelt het verwarmingssysteem aan de hand van de opwekking van warmte of koude (o.m. de warmtepomp zelf, zie bij regeling 
vorstbeveiliging = beveiliging dat de warmtepomp tegen lage temperaturen (dan wordt de warmtepomp verwarmd met elektriciteit)
VRF-systeem = een andere naam voor een lucht-lucht-warmtepomp
WP = WarmtePomp
WPAC = WPAC voor WarmtePomp gecombineerd met AirCo
zoneregeling = de centrale verwarming kan per zone worden geregeld (het huis wordt daartoe in verschillende zones verdeeld)
2-pijps systeem = leidingencircuit van een lucht-lucht-warmtepomp met 1 ingaande en 1 uitgaande pijp (mogelijk om te koelen 'of te verwarmen, niet beide gelijktijdig).

warmtepomp, principe van een luchtwarmtepomp; klik voor groter:

bronnen voor een warmtepomp; bodem, water, buitenlucht of ventilatielucht; klik voor groter (rensa verwarming en ventilatie):

afgifte van de warmte (of koelte) bij een warmtepomp; ventilator-collector of vloerverwarming; klik voor groter (rensa verwarming en ventilatie):

schoorsteen als design-behuizing van de luchtwarmtepomp; een mogelijke oplossing om minder geluidshinder te hebben van de buitenunit?; "deze buitenunit staat als een schoorsteen op uw dak, beschermt uw luchtwarmtepomp tegen alle weersinvloeden en zorgt bovendien voor geluidsvermindering door positionering op het dak" aldus de fabrikant (model decorio van ubbink):

geen ruimte binnenshuis, dan is er de flowerbox, ontstaan door samenwerking van wassink installatie, architectengroep gelderland en itho daalderop (met dank aan vakblad installatie):

Documentatie
- Gebruiksaanwijzing Vaillant Geotherm Brijn Waterwarmtepompen 
- Document over capaciteiten van warmtepompen, debieten (flows) en indicatieve diktes van leidingen (van Nibe)
 
Met dank aan o.m. RVO, Energiesparen, Grijs naar Groen.

Zie ook Warmtepomp Tips, brine-water warmtepomp en eventueel verbruik elektra en gas in een woonhuis.

Verg. betonkernactivering, warmtewisselaar.

Eng. heat pump; Du. die Wärmepumpe; Fr. la pompe à chaleur (PAC)

Kritische noten
- De energieprijs is helaas vooral door het begrijpelijke maar wat naïeve gedrag van o.m. minister-president Mark Rutte, minister van Buitenlandse Zaken Wopke Hoekstra en veel EU-leden. Het overhaaste en wispelturige gedrag van politici van allerlei signatuur heeft door de historie heen een te grote invloed gehad op maatschappelijke en particuliere kosten en, in dit specifieke geval, gedwongen besparingen op aardgas, elektriciteit en warmte. En dan speelt de heer Hoekstra in "het Europese", een andere rol, nu als ijverige lakei van de milieubeweging (december 2023), nadat Frans Timmermans maanden daarvoor al als hofnar van de milieubeweging is afgetreden. Politici, acteurs in het carrièrecarrousel van kneusjes.
Waarom er sowieso nog steeds tot bijna de helft aan belasting op energie wordt geheven, is gezien de invloed op de levens van juist armere mensen niet alleen wonderlijk, maar eigenlijk simpelweg onmenselijk (hoewel zeer begrijpelijk want de overheid heeft zoveel nutteloze ambtenaren in dienst, laag en hoog opgeleid, en zoveel belachelijke wetten en regels gemaakt dat de belastingen niet meer in toom te houden zijn).
- "De warmtepomp blijkt vanwege het vele glas niet op snelle temperatuursveranderingen in de kamer te kunnen reageren. Het gevolg is dat de bijstook inkomt. En dat kost elektriciteit."
- "Mensen betalen veel geld voor warmtepompen en krijgen daar vaak nauwelijks besparing voor terug."
- "Eén van onze leden was heel enthousiast over een project met huizen met een EPC van 0,4. Maar spreek je de bewoners, die gebruiken geen gas maar wél elektra en wel 9.000 kWh per jaar. Dat is geen financiële prikkel."
- "De warmtepompen gaan stuk doordat de compressor of verdamper invriest. Ook is het mogelijk dat door onbalans heet aanvoerwater van de warmtepomp direct de retour van de warmtepomp in gaat. Nu de garantietermijn van de warmtepompen voor de eerste bewoners verstreken is, moeten ze zelf de reparatiekosten betalen."
- "De bronwateraansluiting leverde te weinig water voor de warmtepomp."
- Bij combi van warmtepomp met warmte-koude-opslag en geluidshinder: "Bovenmatig installatiegeluid: de geluidslast is ruim boven de 30dB. In de zomer wordt bij een aantal bewoners daarom gekozen voor rust in plaats van koeling door de stekker van de distributiepomp van het afgiftecircuit eruit te trekken. Doordat er in die woningen geen gebruik wordt gemaakt van passieve koeling betekent dit dat er ook geen warmte in de bodem wordt teruggebracht." 
- "Soms moet (elektrisch) worden bijgestookt om een comfortabele ruimtetemperatuur van 20 graden te krijgen. Een andere klacht van de bewoners is dat de temperatuur op de bovenverdieping en de benedenverdieping niet apart regelbaar is. Als het beneden warm genoeg is, slaat de warmtepomp af terwijl het boven nog koud is."