Sgraffito is een techniek waarbij in verschillend gekleurde pleisterlagen wordt gekrast en zodoende figuren e.d. ontstaan in verschillende kleuren. De scherpe lijnen van deze techniek geven vaak een grafisch uiterlijk (als ware het prentkunst).
Sgraffiti worden vooral toegepast op gevels.
Voordeel van sgraffito is dat redelijk eenvoudige een tekening in het pleisterwerk van een gevel kan worden aangebracht, waardoor een gevel minder saai, maar juist decoratief en kunstzinnig is en daarmee meer "belang" kan uitstralen. De eenvoud geldt vooral voor de tweekleurige sgraffito (gelijkenis met prenten); het kunstzinnige vooral de meerkleurige (gelijkenis met schilderijen).
Er zijn zeer veel fraaie exemplaren, hoewel een enkele keer een te wollige tweekleurige afbeelding aan een te weelderige tatoeage doet denken.
Nadeel van sgraffito is het toch wel gevoelige karakter (zie bij Problemen en Restauratietechnieken verderop).
Er zijn twee soorten sgraffito:
De "echte" sgraffito, waarbij elke kleur in een aparte stuclaag zit.
- De meeste sgraffiti bestaan (helaas) slechts uit twee lagen, soms drie of meer. Voor een goede sgraffito van meer dan twee lagen is goede samenwerking tussen graficus en stukadoor een vereiste.
- De ondergrond moet goed vochtopnemend zijn (bijvoorbeeld baksteen).
- De dunne pleisterlagen hebben elk hun eigen kleur.
.. "Een donkergekleurde 'basis'-pleisterlaag wordt op het metselwerk aangebracht. Deze pleister of mortel wordt gemaakt door een bindmiddel (kalk of cement) te combineren met een 'vulmiddel', bestaande uit zand vermengd met houtskool (wat een zwarte kleur oplevert) of baksteenstof (een rode kleur)."
.. Elke laag moet worden opgeruwd om de volgende laag te laten pakken.
.. "Vervolgens wordt een tweede laag mortel aangebracht: dit is de 'oppervlakte'-laag, die lichter is omdat het vulmiddel alleen zand (en eventueel lichte pigmenten) bevat."
- Belangrijk is dat de gekleurde lagen overal even dik zijn wat het inkrassen vergemakkelijkt.
- De dikte van de lagen is afhankelijk van de korrelgrootte van de deeltjes in de mortel en van het gewenste effect.
- Aanbrengen tekening: nadat alle lagen zijn opgebracht, wordt in de (vrijwel) droge buitenste laag met bijvoorbeeld houtskool de tekening aangebracht.
- Daarna krast de kunstenaar de houtskoollijnen uit tot de gewenste diepte (gewenste kleur). Elke ingekraste lijn moet, om het regenwater af te voeren, bij voorkeur onder een hoek van 45 graden worden aangebracht.
De "Belgische" sgraffito waarbij sprake is van slechts één of twee stuclagen en waarin de uitgestoken lijnen of vlakken zijn geverfd.
- Door de lichtgekleurde pleisterlaag te beschilderen ontstaat een sgraffito-achtige afbeelding.
- De techniek is een vereenvoudiging van het vele-lagen-ontwerp, maar wel geschikt voor zeer kleurrijke "prenten".
- Soms worden twee stuclagen opgebracht waarbij de onderste donkergekleurd is en de bovenste licht. Het donkere deel van het kunstwerk komt tevoorschijn door het lichte op die plaatsen weg te steken.
- Belgische sgraffiti zijn vaak veelkleurig omdat het aantal kleuren niet begrensd wordt door het aantal stuclagen.
- De wat drukkere en wat dieper liggende variant van de "Belgische" sgraffito wordt soms yezeria genoemd: de yezeria bestaat waarschijnlijk meestal uit één stuclaag, kan daardoor wat dieper uitgesneden worden en uitsluitend de ondergrond is meestal donker gekleurd is. Hierdoor ontstaat een duidelijk en strak patroon, ondanks eventuele weelderigheid van de voorstelling. De term yezeria is hoogstwaarschijnlijk afkomstig van het Spaans-Moorse yesería dat een stucmethode omvat met drukke patronen zoals arabesken, met een vrij hoog reliëf, die uit het pleisterwerk worden uitgesneden en meestal niet ingekleurd zijn. De yesería lijkt daarmee een combinatie van sgraffito en horror vacui. Een voorbeeld verderop geeft het pleisterwerk van het Cuarto Dorado in Granada.
Verschillende technieken zijn mogelijk *)
Vaak wordt gebruik gemaakt van de fresco-techniek (nat-in-nat) maar soms wordt pas na volledig drogen de figuur ingehakt (secco, droog).
- "Fresco-schilderkunst wordt uitgevoerd op mortel die nog niet droog is: de minerale pigmenten worden met water gemengd. Zodra het oppervlak droog is, creëert het chemische proces van kalkcarbonisatie een laag calcine die de pigmenten fixeert en beschermt. Omdat de frescotechniek snel moet worden uitgevoerd, vereist deze veel vaardigheid van de kunstenaar. Het is niet geschikt voor restauratiewerk, waarvoor andere methoden worden gebruikt.
- Secco of mi-secco-schilderkunst wordt uitgevoerd op droog kalkpleister.
- Ten slotte worden bij tempera-schilderkunst pigmenten gemengd in een bindmiddel in de vorm van een emulsie gemaakt van waterige en olieachtige stoffen (vroeger ei, lijm of kunstmatige oliën sinds de 19e eeuw).
- Soms worden oppervlakken onbeschilderd gelaten, waardoor de 'natuurlijke' kleur van de gesso-laag (beige, zwart of rood) behouden blijft."
Aanbrengen afbeelding *)
- Bij een éénmalige toepassing (unica) kan uit de hand de tekening met bijvoorbeeld houtskool worden opgezet op het pleisterwerk.
- Ook kan de éénmalige toepassing van het ontwerp van de kunstenaar via een sjabloon worden overgebracht. "Het ontwerp, dat vooraf op een vel papier of karton is afgedrukt, wordt overgebracht op de oppervlaktepleisterlaag, bijvoorbeeld door het motief uit te stansen."
- Bij een afbeelding die vaker toegepast wordt (serica), kan eerst een sjabloon ("stencil") gemaakt worden: de tekening wordt op hoofdlijnen op een soort karton aangebracht waarna de hoofdlijnen van gaatjes of andere openingen worden voorzien. Door het stencil op het pleisterwerk te bevestigen, wordt via tamponeren met houtskool o.d. de tekening overgebracht op het pleisterwerk. (Bij tamponeren breng je poeder of verf met een kwast, spons, doek of speciaal tamponeerstokje in een deppende beweging aan op een oppervlak; bij een sjabloon wordt het poeder of de verf door de openingen op de ondergrond aangebracht.)
- "De ontwerpen op de oppervlaktelaag (de gebieden die door de insnijdingen [inkervingen] worden afgebakend) worden ingekleurd."
Sgraffito bij aardewerk
Sgraffito is ook een versieringstechniek bij bijvoorbeeld roodbakkend aardewerk, "dat geheel of gedeeltelijk (alleen aan de gedecoreerde zijde) is bedekt met een dunne sliblaag (engobe) van witbakkende klei, waarin de decoratie is uitgekrast of weggeschraapt tot op de rode onderlaag. Na het aanbrengen van kleurloos loodglazuur aan de gedecoreerde zijde en het bakproces in de oven is dan op contrasterende wijze een roodbruine decoratie zichtbaar tegen een gele achtergrond. In het geval dat koperoxide aan het loodglazuur is toegevoegd, heeft het aardewerk een groen- in plaats van geelkleurig fond." (Citaat uit Raadsels rond een 16e-eeuws bord van sgraffito-aardewerk, Hans van Gangelen en Klaas Helfrich, in Hervonden Stad 2005 van Stichting Monument & Materiaal.)
Klein stukje geschiedenis
Sgraffito werd al gevonden in de Afrikaanse kunst.
In de 15e eeuwse Renaissance werd sgraffito herontdekt in Europa, met het Italiaanse Toscane als middelpunt waarbij paleizen met tweekleurige sgraffito met afbeeldignen van antieke architectuur werd verluchtigd. Vooral in de 16e-eeuw werd meerkleurige (polychrome) sgraffito in Italië en elders toegepast.
In België en Frankrijk werden sgraffiti ook toegepast in de Jugendstil. In deze kunstperiode streefde men naar vrijheid, innovatie, Gesamtkunstwerk en daar paste het decoreren van de gevel goed in. Sgraffito was één van de vele manieren om als kunstzinnige uiting van de gevel (andere waren o.m. bas-reliëfs, keramiek, gekleurde baksteen, mozaïeken, gebogen smeedijzer, houtsnijwerk, glas-in-lood). Verfijning en versiering van de gevel waren tekens van rijkdom en macht maar verlevendigden ook het straatbeeld. Sgraffito was een redelijk eenvoudig middel om dat te bereiken. Soms leek het een beetje op "angst voor de lege ruimte" (horror vacui).
Na de Eerste Wereldoorlog kwam de Art Deco op en was er minder aandacht voor het toepassen van sgraffito.
In Nederland werden ook in de Jugendstil veel sgraffito gemaakt. De Nederlandse bloeiperiode is echter vooral de heropleving van de sgraffito-tijd, de tijd van de Wederopbouw (1945-1970) met betrekkelijk eenvoudige, grafische ontwerpen.
Problemen bij aangebrachte sgraffiti *)
- oplossen van de kalk spoelt het pigment weg (waardoor de levendigheid van de kleuren afneemt totdat de polychromie verdwijnt)
- de kleuren vervagen door het zonlicht
- vorst kan, zeker bij een verkeerde mortel, voor scheuren zorgen ("opzwellen van bevroren water zorgt ervoor dat de lagen zich scheiden, afbladderen of zelfs loskomen van de basislaag")
- in de inkrassingen kan zich vuil ophopen en kunnen er mossen e.d. groeien
- "de zuurgraad van regenwater veroorzaakt schadelijke chemische reacties, die ofwel de kalkhoudende materialen (oppervlaktelaag) afbreken en oplossen, ofwel sulfatering veroorzaken, dat wil zeggen de vorming van een zwartachtige korst (calciumcarbonaat omgezet in calciumsulfaat)"
- "aanhoudend vocht bevordert de groei van algen, mossen, korstmossen en zelfs schadelijke bacteriën"
- "ontwerpfouten die blootstelling aan water vergroten: ontbrekende druipranden, afbrokkeling tijdens reparaties, enz."
- "menselijke fouten spelen ook een belangrijke rol: gebrek aan kennis en onjuiste ingrepen zijn de oorzaak van veel schade: sgraffito is kwetsbaar en vereist regelmatige inspectie en, indien nodig, onderhoud om aantasting te voorkomen; sommige sgraffito kan ook beschadigd raken tijdens schoonmaakwerkzaamheden aan de rest van de gevel als het niet goed beschermd is"
- bij restauraties worden foutieve materialen gebruikt.
Restauratietechnieken voor sgraffito *)
Bij restauratie is het vanzelfsprekend noodzakelijk om de juiste techniek te kiezen, afhankelijk van de conditie van de panelen.
- Preventieve conservering heeft de voorkeur boven restauratie achteraf. Diverse ingrepen kunnen de achteruitgang vertragen: desinfectie, ontzouting, consolidatie, opnieuw vastzetten, lijmen, enz.
- Handmatige of mechanische reiniging verwijdert zouten en vuil. Dit moet altijd met zorg gebeuren.
- Consolidatie houdt in dat een verhardend product in het pleisterwerk wordt geïnjecteerd.
- Het vullen van scheuren en gaten vereist ook het injecteren van een fixeermortel, die aan de oppervlakte wordt afgewerkt met kalkmortel die compatibel is met het originele materiaal (zelfde kleur).
- Retoucheren is het aanbrengen van kleuren om de algehele esthetiek te herstellen, zodat het motief duidelijk herkenbaar blijft. Een gangbare praktijk is het kiezen van nieuwe kleuren met een iets koelere 'temperatuur' dan de originele tinten. Zoals sommige restauratieprojecten van Luikse sgraffito aantonen, is de kleurkeuze soms onderwerp van discussie, gevangen tussen praktische overwegingen en de ethiek van restauratie. In gevallen van onzekerheid over de oorspronkelijke kleuren kan een tweekleurig schema een slimme oplossing zijn (zie de voorbeelden van Quai Mativa, Rue des Augustins of Rue Bois l'Evêque).
- Restauratie kan ook een min of meer uitgebreide reconstructie van de motieven inhouden op plaatsen waar ze verdwenen zijn, gebaseerd op sporen van inkepingen, bewaard gebleven elementen (waardoor een symmetrisch effect ontstaat) of zelfs door middel van een vergelijkende analyse met andere werken van dezelfde kunstenaar.
- Het is belangrijk op te merken dat als alle sporen van het oorspronkelijke sgraffito verdwenen zijn, een optie is om een nieuw motief te creëren, geïnspireerd op de architectuur en stijl van het gebouw. Dit valt echter buiten het kader van restauratie en we hebben in Luik geen voorbeelden van een dergelijke aanpak gevonden. Deze mogelijkheid werd geopperd tijdens de restauratie van het Casa Piot (een monumentaal pand aan de Rue de Sélys-Longchamps), maar werd niet toegepast om de historische waarheid niet tegen te spreken.
veelkleurige "belgische" sgraffito uit de jugendstil, "waterloosesteenweg 13, sint-gillis, 1900, arch. ernest blérot"; klik voor groter (©gob-dml irismonument): |
een driekleurige, hedendaagse, waarschijnlijk echte sgraffito (klik voor de locatie in google maps):  |
sgraffiti werden en worden toch ook vaak in slechts twee kleuren uitgevoerd (één of twee stuclagen, meestal de onderste laag gekleurd) yezeria-sgraffito als boogvulling, spoorweglaan 7, maastricht, 1901; klik voor groter! (foto wim den hertog):  |
yezeria-sgraffito als , lage barakken 29, maastricht; 1920?, klik voor groter! (foto don rackham, res nova monumenten):  |
yesería (schrijfwijze van de spaanse term): geen aparte kleur voor de ondergrond, vrij hoog reliëf, detail van moors stucwerk in patio del cuarto dorado, alhambra, granada (foto shesmax, wikipedia):  |
lagenpakket van een sgraffito "ziekenhuisbezoek" van lex horn, 1965, foto rutger morellisen, boek stuc kunst en techniek (grote pdf cultureel arfgoed) van rechts naar links beton, dunne plaklaag, raaplaag, zwart, donkergrijs, rood, wit; klik voor groter:  |
kras- en schraapgereedschap:  |
wellicht te gekunsteld, lijkt een te weelderige tatoeage; een woning met sgraffito doet volgens sommigen vaak wat onecht, gekunsteld aan waarbij de inkervingen vaak op tatoeages lijken:  |
gedetailleerde sgraffiti uit de jugendstil, hôtel ciamberlani, elsene, brussel, arch. paul hankar, 1897; klik voor groter (ben2, wikipedia):  |
Documentatie
- Repertoire des sgraffites de Liège (Laurent Brück, gemeente Luik, grote pdf, 278 pagina's, vanaf p. 21 afbeeldingen)
- Anton Poptie heeft een handboek Sgraffito geschreven (Sgraffito, techniek en toepassing, 1966).
- Artikel over sgraffito in Bouwwereld 1903 jrg 13-28 (artikel begint onder de eerste pagina; met dank aan TU Delft en Maison l'Art Nouveau)
Soms wordt sgraffito ook graffito genoemd.
De termen sgraffito en graffito / graffiti zijn beide ontleend aan het Italiaanse graffito (tekening of tekst die met een stift ingegrift is), verwant aan graffio (schram) en het werkwoord graffiare (schrammen, krassen), woorden die zijn afgeleid van het Latijnse graphium van het Griekse graphion (stift om op wassen tafels te schrijven) en die uiteindelijk teruggaan op Grieks gráphein (schrijven). De dubbele f in het Italiaans is waarschijnlijk toe te schrijven aan invloed van graffa (haak), uit het Langobardische krapfo. Bron Etymologiebank.
"Yezeria" is hoogstwaarschijnlijk afkomstig van het Spaans-Moorse yesería (meerv. yeserías) dat Google Translate als pleisterwerk geeft. (Overigens, de Arabische vertaling voor pleisterwerk, stucwerk is aljusu, wat helaas niet echt lijkt op ysería.)
Met dank Rutger Morelissen (artikel in Stuc, Kunst en Techniek), het Stucgilde, Irismonument en Waals Weekblad.
Verg. graffiti, scagliola, stucco lustro, granito.
*) De meeste citaten zijn vertaald uit de pdf Repertoire des sgraffites de Liège.
Eng. sgraffito
