Ook: landschapsbiografie.
Een gebiedsbiografie is een beschrijving van het landschap in de loop der tijd. Een gebiedsbiografie beschrijft en verklaart de ruimtelijke ontwikkeling (de wisselwerking van mens en natuur) van dat gebied door de eeuwen heen, als een soort levensbeschrijving van dat landschap.
De gebiedsbiografie "geeft inzicht in de manier waarop het verleden doorwerkt in onze huidige leefomgeving".
De gebiedsbiografie wordt vooral gebruikt om het erfgoed van landschappelijke onderdelen van dat specifieke gebied onder de aandacht te brengen en daardoor mee te helpen het te beschermen.
Aanleidingen tot het opstellen van een gebiedsbiografie kunnen bijvoorbeeld zijn:
- als één van de bronnen voor de omgevingsvisie ("in de omgevingsvisie leggen het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Provinciale Staten en de gemeenteraad hun ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving vast voor de lange termijn")
- onbekendheid met de huidige (cultuur)landschappen dus een inventarisatie daarvan en onderzoek naar de betekenis in zijn algemeenheid en specifiek voor het gebied
- een veranderend klimaat wat invloed heeft op de waterkwantiteit waardoor het landschap enerzijds meer water moet kunnen bergen om langdurige droogte te overbruggen (sponswerking) en anderzijds een overdaad aan hemelwater moet af kunnen voeren (ruimte voor de rivier, hermeanderen); zie eventueel klimaatadaptief
- de waterkwaliteit kan de aandacht vragen, zeker als het gebied een bron is van drinkwater
- inventarisatie en behoud van landschappelijke elementen zoals bijvoorbeeld aha's, daliebulten, dekzandruggen, grafheuvels, houtwallen, hunebedden, kreekruggen, raatakkers, stuwwallen, terpen, vliedbergen (zie ook landschapselementen), maar ook van culturele karakteristieken als historische hoofdwegen, buitenplaatsen, parken, zandwegen
- speciale aandachtsgebieden kunnen zijn de inpassing van bijvoorbeeld de huidige landbouwgronden en bedrijventerreinen in de te ontwikkelen gebieden en het behouden van bestaande bebouwing met een andere invulling zoals bijvoorbeeld rood-voor-rood en herbestemming.
De insteek en verteltrant van de biografie is afhankelijk van de doelgroep:
- het brede publiek ("vertellen van het verhaal, beschrijven van de cultuurhistorische waarde en het duiden van de identiteit van ene gebied")
- de vakmensen in ruimtelijke ordening ("het verbindende verhaal te vertellen, maar vooral om dit mederichtinggevend te laten zijn voor ruimtelijke ontwikkelingen").
Voordelen van een gebiedsbiografie
- Inventarisatie van het gebied wat betreft landschappelijke kenmerken en andere erfgoedwaarden (zie eventueel landschapselementen).
- Het verhaal van de geschiedenis van het cultuurlandschap en de onderbouwing om het gebied te behouden als landschappelijk gebied, en bij voorkeur in de staat zoals het nú is (conservering), of zelfs met herstel van oorspronkelijke elementen.
Voor de bevolking speelt het "verhaal" een belangrijke rol (het kweken van interesse, onderlinge verbinding) en voor de mensen uit het veld van erfgoed en ruimtelijke ordening is de onderbouwing een beleidsinstrument (motieven om iets te doen aan het gebied, of juist zo te laten).
Voor het publiek is een biografie van zeer beperkte omvang (met termen die uitgelegd worden) te verkiezen boven de doorgaans lijvige boekwerken.
- Omdat we allemaal weinig tijd willen besteden aan alles, kan vooral het verhaal bekort worden door de biografie weer te geven "in de vorm van een stripverhaal, podcast of videoverslag van een lezing". Kunstmatige intelligentie kan hierbij worden toegepast , maar bedenk wel dat het resultaat realistisch moet zijn. Nog steeds wordt het vaak een voor de leek mooie voorstelling, maar de vakman ziet onmiddellijk dat allerlei beelden volslagen uit de lucht gegrepen zijn (wat de waarde van het product degradeert van een bijna wetenschappelijk rapport naar een speeltje).
Nadelen van een gebiedsbiografie
De nadelen van een gebiedsbiografie (mogelijk ontstaan als oefening met een wetenschappelijk sausje) zetelen niet zozeer in de biografie zelf, maar in het beleidsmatig wellicht twijfelachtige nut en het mogelijke misbruik dat van de biografie wordt gemaakt.
- De gebiedsbiografie is reuze interessant voor archeologen, landschapsarchitecten en anderen die er belangstelling voor hebben, maar is zij nuttig en waard er zo enorm veel tijd en belastinggeld aan te besteden?
- Omdat de biografie vaak als beleidsinstrument wordt gebruikt, kan de invloed van het rapport veel verder reiken dan maatschappelijk gewenst is. De biografie kan de toekomstige ruimtelijke ordening naar een ongewenste richting sturen gezien de overmatige aandacht voor het milieu en het negéren van de wensen van bewoners.
- Een gebiedsbiografie kan daarom ook gestart worden vanuit politieke overwegingen (van ambitieus streven naar een erfgoed-ideaal tot zelfs als een soort groene dwang, als laatste redmiddel om woningbouw, industrie of simpelweg verrommeling van het landschap tegen te gaan).
- Naast politieke kunnen er ook tactische overwegingen zijn, bijvoorbeeld door meer gebiedsbiografieën te laten maken die een beperkter gebied of aandachtsgebied beslaan, met het doel de politieke effectiviteit van de biografie te verbeteren.
- De naamsverandering van landschapsbiografie naar gebiedsbiografie heeft de scope én de invloed van de levensbeschrijving vergroot.
- De gebiedsbiografie doet een beetje denken aan het romantisch terugverlangen naar vervlogen tijden door het opwaarderen van de historische betekenis van een "plek" (cultuurlandschap). Leuk voor de bewoners, maar moet de overheid zich hiermee bemoeien?
- Het maken van de biografie wordt vaak uitbesteed: veel tijd en geld is ermee gemoeid én de specifieke kennis blijft helaas buiten de ambtelijke wereld (zoals vaak bij overheids-inhuur).
- Gebiedsbiografieën zijn vaak zeer omvangrijk. Een gebiedsbiografie van soms honderden pagina's schiet haar doel ver voorbij. De tekstuele herhalingen (met net iets andere termen of bijzinnen) zijn absurd. De wollige taal is die van ouderwetse ambtenaren en architecten. Geen leek leest zo'n rapport. Ambtenaren die het moeten lezen besteden er nodeloos veel tijd aan. Samen met alle (andere) nutteloze rapportages is het geen wonder dat ambtenaren steeds minder nuttig werk verzetten en steeds verder van de burger komen te staan.
- Toekomstige ontwikkelingen kunnen worden geblokkeerd (woningbouw, bedrijven, industrie). Dit contra-productieve aspect kan economisch en sociaal het gebied verarmen.
- Een website als gebiedsbiografie wordt na enige tijd uit de lucht gehaald en verliest dan volledig zijn waarde.
- Het klinkt nogal negatief, maar het lijkt alsof de landschapsbiografie of gebiedsbiografie ontstaan is uit verveling (een wetenschappelijke excercitie? is er nog iets wat we als ambtenaren kunnen (laten) doen om niet werkloos te worden? kunnen we ecologen en landschapsarchitecten "binnenhalen" om onze doelen te realiseren?).
De gebiedsbiografieën van Cultureel Erfgoed staan op Erfgoedatlas (helaas niet goed te zoeken en niet veel gebiedsbiografieën zijn online beschikbaar, of er wordt verwezen naar een site-pagina met wat algemene informatie over dat gebied, of de links zijn "dood").
De landschaps- of gebiedsbiografie bestaat in Nederland vanaf ca. 1990.
Documentatie
- Gebiedsbiografie Novi-regio Zwolle (van Marijn Horst, Shera van den Wittenboer en Arjen Venema, Strootman Landschapsarchitecten)
- Landschapsbiografie Gemeente Groningen (van Jeroen Wiersma en Theo Spek, Kenniscentrum Landschap van de Universiteit Groningen).
