home

discl. / ©, lid NVJ

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

advertenties:


zerk

 

zerk

Ook: grafzerk, grafsteen. Een zerk is een deksteen (dekplaat) van een graf. Oorspronkelijk was een zerk een deksteen van een doodskist, maar de betekenis is verbreed naar die van een meestal rechthoekige, liggende steen op het graf. De zerk bevat meestal een opschrift met de naam en geboorte- en sterfdatum van de overledene en een voor de overledene karakteristieke tekst (het zogenoemde epitaaf of epitafium), foto of andere gedenktekens. De geboortedatum van de overledene wordt vaak met een ster aangeduid en de sterdatum met een rechtopstaand kruisje.

Sommige beheersers van begraafplaatsen eisten ooit dat een zerk in een speciaal formaat en van een speciaal materiaal moest zijn uitgevoerd, wat niet alleen een onpersoonlijk maar ook een saai resultaat gaf. Gelukkig zijn er tegenwoordig allerlei mogelijkheden om een zerk of staande grafsteen een persoonlijk karakter te geven, ook voor de gewone burger, in o.m. natuursteen (vaak marmer, graniet, keien), beton, baksteen, hout, glas.

Lange tijd werd met een zerk niet alleen het graf aangegeven, maar diende de zerk ook om anderen aan te sporen te bidden voor het zielenheil van de overledene. Het doel van een zerk of columbarium (een muur waarin urnen geplaatst zijn) is in ieder geval dat men nog eens terug kan komen om de overledene te herdenken; uitgestrooide as mist dat aspect.

Van de zerken die in kerkvloeren liggen, zijn vaak nog goed de opschriften te lezen, ondanks het feit dat men erover kan lopen. In de tijd dat men in kerken begroef was het wel noodzakelijk te blijven betalen voor het "onderhoud" anders werd het graf hergebruikt. Bij hergebruik van het graf werd de steen omgedraaid en van een nieuw opschrift voorzien.  Op deze manier kreeg de zerk dus een tweede leven.

Veel zerken in kerkvloeren hebben aan het voeteneinde een zogenoemd wolfgat (wolfsgat). Een wolfgat is een kuiltje in de steen waar een speciale tang in wordt geplaatst (een wolf of steenwolf), waarmee de grafstenen gemakkelijk konden worden gelicht. De afmeting van het gat is afgestemd op het te hijsen gewicht (de zerk). "Nu zijn de wolfgaten vaak met mortel gevuld." ( Natuursteenbestek: "Zwaluwstaartvormig gat in het bovenvlak van een werkstuk, waarin nauwsluitend een wolf kan worden bevestigd.")

Zerken in kerken zijn niet onder invloed van het weer vergaan en worden ook bijna nooit meer hergebruikt, waardoor nog veel oude zerken bewaard zijn gebleven. De zerk van een zogenoemd algemeen graf wordt tegenwoordig, met de overblijfselen van de overledene, soms al na 10 jaar verwijderd (het graf wordt geruimd).

In vroeger tijden werden zerken alleen door de welgestelden aangeschaft, soms al voordat de persoon was overleden. Bij familiegraven is dat vaak nog zo; als er iemand van de familie of het gezin is gestorven, wordt de zerk gelicht, de overledene bijgeplaatst, aan de zerk wordt het gewenste opschrift toegevoegd en de zerk wordt teruggeplaatst.

Zerken zijn soms uitzonderlijk fraai uitgevoerd. Op bijvoorbeeld de begraafplaats Père Lachaise in Parijs zijn veel uitbundige grafstenen van bekende personen te zien (zie de site van Père Lachaise, een paar voorbeelden onderaan de foto's). 


klik op de afbeeldingen voor groter

zerk op een joodse begraafplaats (ned. kring voor joodse genealogie):


zerken in de grote of st. nicolaaskerk in vollenhove (henk van heerde):


hedendaagse zerk met staand gedeelte (foto joostdevree):


hedendaagse zerk van gegolfd glas (den hollandsche):


twee uitgebouwde zerken op père lachaise:

(oscar wilde)


(frédéric chopin)


wolf (het metalen hijswerktuig) en wolfgat (het zwaluwstaartvormige gat); eerst wordt het lichtgrijze gedeelte in het wolfgat gedaan, waarna het middendeel er tussen wordt geperst; dat zorgt ervoor dat de wolf in het wolfgat vastzit en de steen gehesen kan worden (foto satrughna): 


wolf; bij deze wolf wordt waarschijnlijk het middendeel diep in het wolfgat gedaan, waarna de twee andere metalen delen net nog door de smalle opening kunnen; bij omhoogtrekken zit de wolf opgesloten in het gat en is de steen op te hijsen (cultureel erfgoed):


De term zerk is wat in onbruik geraakt; meestal wordt nu gesproken over grafsteen of grafmonument.

Andere termen voor zerk zijn: dekplaat, deksteen, dekplaat van een graf, grafgesteente, grafplaat, grafsteen, lijksteen, stèle; met dank aan MWB Mijnwoordenboek.

De term zerk is ontleend aan het vulgair Latijnse sarcus (doodskist), verkorting van het Laatlatijnse sarcophagus (doodskist; stenen doodskist), ontleend aan het Griekse sarkophagos (id.), zelfstandig gebruik van lithos sarkophagos, letterlijk "vleesetende steen", waarin het bijvoeglijk naamwoord is gevormd uit sarx (vlees), genitief sarkos, en phagein (eten); bron Etymologiebank.

De term epitaaf (kenmerkend opschrift op een grafsteen) is afkomstig van het Latijnse epitaphium (lijkrede), ontstaan uit het Oudgriekse epitaphion (horend bij een graf of begrafenis), van epi (op, bij) en taphos (graf, begrafenis); bron Etymologiebank.

Zie o.m. Artea Grafmonumenten
Verg. sarcofaag, mausoleum, columbarium en crypte; en andere dragers van opschriften: banderol, epigraaf, gevelsteen.

Eng. grave slab, tombstone, gravestone, headstone