home

discl. / ©, lid NVJ

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

advertenties:


dendrochronologie, boomtijdkunde

 

dendrochronologie, "boomtijdkunde", jaarringenonderzoek

Dendrochronologie is de wetenschap die zich bezighoudt met het dateren van houtmonsters aan de hand van jaarringenonderzoek, d.w.z. aan de hand van de in de monsters herkenbare jaarringen (groeiringen). Hiervoor wordt meestal hout afkomstig van de eik gebruikt. Deze boom heeft als bijzondere eigenschap dat het elk jaar een jaarring groeit, onafhankelijk van de weersgesteldheid. Andere bomen vormen in een goed seizoen soms meerdere ringen of in een slecht jaar soms geen. Door het tellen van de ringen van een eik is het dus makkelijk de leeftijd van de boom af te lezen. De jaarringen variëren per jaar niet in aantal maar wel in dikte: in een goed seizoen wordt een brede en in een slecht seizoen een dunne jaarring afgezet. Zo ontstaat een ringenpatroon dat voor een bepaalde streek en periode uniek is (een soort streepjescode). Door deze periodes elkaar te laten overlappen is het mogelijk eikenhout tot vele duizenden jaren terug te dateren. Voor sommige streken reikt dendrochronologie tot 11.000 jaar geleden, bijvoorbeeld de eik in het zuiden van Duitsland en de grove den in het Noord-Ierland. Voor een exacte datering is het noodzakelijk dat het jongste buitenste hout, het spinthout, nog aanwezig is.
De foto geheel onder toont hoe een reeks delen van verschillende bomen uit eenzelfde gebied gebruikt kunnen worden voor een soort jaarringkaart.
Voor vrijwel elk gebied in Europa is het kenmerkende groeiverloop vastgesteld, vooral bij eiken maar ook bij grenen.

"Bij het dendrochronologische onderzoek wordt met een holle boor in de houten constructie geboord. In het staafje dat hier uit komt, zijn de jaarringen van het hout zichtbaar."
Een goed monster bevat een zo groot mogelijk aantal ringen, van spint tot kern. Mocht er nog bast aan de balk zitten (de wankant), dan is de laatste jaarring van de hout bekend. De afstanden tussen de jaarringen van het monster worden in een tabel gezet en de curve daarvan wordt vergeleken met de standaardcurven van het vermoedelijke herkomstgebied van het hout. Datering vindt plaats als er een statisch waarschijnlijke overeenkomst is met een standaardcurve. Voor de juiste datering worden meer monsters genomen.

Een andere manier om organisch materiaal te dateren is de C14-datering. Voor onder meer de datering van aardewerk leent zich het XRF-onderzoek (X-Ray Fluorescence spectrometry, dus een soort Röntgen-onderzoek, zie een korte beschrijving van XRF bij het trefwoord C14-datering).


een gedateerd stuk boom (onroerend erfgoed vlaanderen):


jaarringkaart (onroerend erfgoed vlaanderen):


deel van de jaarringkalender vergeleken met een boomplak (cultureel erfgoed):


nemen van een monster voor dendrochronologisch onderzoek; het nemen van (hout)monsters wordt monstername genoemd (odwin ralling bouwhistorie en restauratie):


The present is the key to the past
Verschillende dateringsmethoden met instrumenten (m.b.t. klimaatreconstructie, bron H.J.A. Berendsen):
- dendroklimatologie (11.000 jaar)
- pollenanalyse (1.000.000 -100.000.000 jaar)
- isotopen-onderzoek landijs (1.000 - 100.000 jaar)
- isotopen-onderzoek diepzee (1.000 - 1.000.000 jaar)
- geologisch/geofysisch/geomorfologisch onderzoek (ook > 1.000.000 jaar).

Geofysisch worden voor absolute datering o.m. gebruikt: lood 210 (210Pb), radioactieve koolstof (14C), kalium-argon (40K-40Ar), argon-argon (39Ar-40Ar), rubidium-strontium (87Rb-87Sr), uranium-lood (234U en 235U), thorium-lood (232Th), thermoluminiscentie en aminozuur (Nederlandse Geologische Vereniging).

De term dendrochronologie bestaat uit het Griekse dendron (boom) en de term chronologie, afkomstig van het Franse chronologie, gevormd uit het Griekse chronos (tijd) en het achtervoegsel logie (leer), afgeleid van het Grieks -logia (woord, verhandeling), van logos (woord, leer), van legein (spreken, verklaren); bron Etymologiebank.

Met dank aan Onroerend Erfgoed Vlaanderen, Archis en Tijdschrift van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (2013-1).

Zie ook hout-allerlei.

Eng. dendrochronology