Ook: holle en bolle pannen (maar nu
wordt de onderste eerst genoemd). Een oud type dakpannen.
Soms worden bijvoorbeeld muren in de stijl van de Bossche
School met halve keramische cilinders afgedekt, vierzijdig verglaasd en niet
taps toelopend (zie de afbeelding hieronder geheel rechts, van Woonkeramiek
toegepast door Bureau
Architecten aan de Maas in Maastricht en Rotterdam). Eerste foto links van dakpannenhandel
Westera, onderaan een dakvlak van Wienerberger
monniken en nonnen.
Kenmerken van monnik en non:
- hol en bol wisselen elkaar af
- bovenpan is halfcilindrische of taps toelopend
- sluiting door bijvoorbeeld cement
- levendig, mediterraan uiterlijk
- niet zonder meer los te leggen
- een soort "dubbele dekking" omdat ze voor een groot deel over elkaar
werden gelegd (net als bij de tegula met imbrex
- "later kwamen er neusjes aan de onderpan zodat die aan een lat kon worden
gehangen en de bovenpan had een soort horentje aan de bovenzijde waar de
daarboven liggende pan op rustte".
Verg. tegula en imbrex, waarbij de onderste pan
een platte pan is.
detail van het dak met middeleeuwse monnik-en-non dakpannen van het kerkje
in marsum, groningen (copyright dig keur; klik op de afbeelding voor een
groter beeld):
Holle pan
(HP), oude holle pan of Boomse pan; zonder sluiting
De holle pan is een pan waarvan het
waterafvoerend gedeelte een fors gebogen vorm heeft. De holle pan geeft
een duidelijk golvend uiterlijk aan het dak. Dit type pan is geschikt voor
daken met een minimum helling van 25° (met onderdak). Deze typisch
Nederlandse pan wordt ook wel golfpan of S-pan genoemd, is eigenlijk een bol en een
hol aan elkaar.
Kenmerkend zijn:
- de fraaie regelmatige golf
- de overlappende aansluiting.
De holle pan werd oorspronkelijk alleen in handvorm gemaakt, bijnaam is
"Oude
Holle" of
Oude Hollandse pan, daarna als strengpers
(ook nu nog volop) maar ook als revolverpers holle pan.
De golfpan, die uit de zgn. quackpan
(een eenvoudige golfpan) is ontwikkeld, stamt waarschijnlijk uit het derde
kwart van de veertiende eeuw. "Deze holle pan werd in korte tijd de
meest toegepaste Nederlandse dakpan en bleef dit eeuwenlang." In Vlaanderen wordt de oude holle pan Boomse pan genoemd.
In de ons omringende landen werd de holle pan Tuile Flamande, Holländische
Pfanne en Dutch pan tile genoemd.
De Verbeterde holle pan is een pan waarvan het
waterafvoerend gedeelte een gebogen vorm heeft en waarvan de kopsluiting
met het pannenlichaam meeloopt. Ook deze pan geeft aan het dakvlak een
golvend uiterlijk. De verbeterde holle pan is zowel geschikt voor daken
met een lage als een steile helling. De minimum dakhelling tussen 22° en
25° (met onderdak) naargelang het model.
Kenmerken van de verbeterde holle pan:
- groot golfdal met beperkte diepte
- enkele en dubbele sluitingen bij de zijwel (voorbeelden zijn met dubbele
sluiting)
- stuitende zijwel
- (vrijwel) doorgaand dakvlak
- duidelijk zichtbaar afwaterend waterslot aan bovenzijde.
Onder de Verbeterde Holle pan Narvik variabel
van Wienerberger:
"De Narvik VHV is bij uitstek geschikt voor zowel nieuwbouw (prefab
kappen) als renovatieprojecten. Vanwege de variabele latafstand (285-305
mm) zijn nagenoeg alle oude dakpanmodellen op hetzelfde maatritme te
vervangen."
Ook: Opnieuw Verbeterde Hollandse pan. De
Opnieuw Verbeterde Holle pan is de Verbeterde Holle pan maar meer met het
uiterlijk van de oorspronkelijke holle pan: een diepere welving. Vanaf
1928. Een zeer fraaie pan.
Er is ook een variant waarbij
Onder een OVH met een trapvormige uitsnijding
(zie ook tekening van de Stichting Historie Grofkeramiek verderop),
fabrikaat Gebr. Teeuwen, via Luijtgaarden:
Imbrices
zijn halfronde Romeinse dakpannen,
soms enigszins taps toelopend, die de naden tussen de tegulae,
de platte tegels, afdekt. Het geheel van tegels en bolle pan wordt
"tegula en imbrex" genoemd.
De
onderste opening tussen tegula en imbrex (ook: imbrix) wordt soms met mortel
gevuld om binnendringen van hemelwater nog extra tegen te gaan maar ook om
vogelnesten te vermijden.
Verg. "monnik
en non" (een bolle en een holle pan).
De Hildesheimerpan is een van de oudste
voorbeelden van een overslagpan met enkele dekking. Volgens de
overlevering zou de pan in 993 zijn uitgevonden door bisschop Bernward von
Hildesheim.
Opvallend is dat het een linksdekkende pan is, dwz. de wel zit voor de
toeschouwer aan de linkerkant.
Een zeer vlakke pan met sluitingen, ook
geschikt als gevelpan. Pan met sluitingen en vlak waterafvoerend vlak. De
pan geeft aan het dakvlak een vlak uitzicht. Dit type pan is geschikt voor
daken met een minimum helling tussen 24° en 35° (met onderdak)
naargelang het model.
Lijkt enigszins op de leipan.
Pan met sluitingen en vlak waterafvoerend vlak.
Deze pan is voorzien van een wel waardoor het dakvlak een zacht golvend
uitzicht verkrijgt. Dit type pan is zowel geschikt voor daken met een lage
als een steile helling. Minimum dakhelling tussen 20° en 25° (met
onderdak) naargelang het model.
Bekendste voorbeeld is de stormpan.
De Romaanse (en de Gotische pan) zijn
keramische dakpannen die gekenmerkt worden door een grote golving en
relatief klein plat vlak. Hoofdzakelijk gebruikt voor woningen in
Spaanse/Romaanse stijl in de typische zuidelijke afwerkingskleuren. Dit
type pan is geschikt voor daken met een minimum helling van 25° (met
onderdak).
De Romaanse pan heeft een constante wel (bolling)
en de Gotische een meer of minder taps
toelopende wel.
De Gotische (en de Romaanse pan) zijn
keramische dakpannen die gekenmerkt worden door een grote golving en
relatief klein plat vlak. Hoofdzakelijk gebruikt voor woningen in
Spaanse/Romaanse stijl in de typische zuidelijke afwerkingskleuren. Dit
type pan is geschikt voor daken met een minimum helling van 25° (met
onderdak).
De Romaanse pan heeft een constante wel (bolling)
en de Gotische een meer of minder taps
toelopende wel.
De benaming van de vlakke muldenpan met één
(brede) holling is ook rijnlandpan, platte enkele muldenpan of in
het Duits
Reformziegel.
Let op:
- de naam vlakke mulden wordt ook gebruikt, maar meestal wordt de dubbele
muldenpan bedoeld
- de platte enkele muldenpannen wordt in Nederland abusievelijk wel holle
mulden genoemd maar hij hoort wel degelijk bij de groep platte of vlakke
pannen.
Hedendaagse versies van de (enkele) vlakke muldenpan:
Pan met sluitingen. De klassieke mulden pan
heeft voor het afvoeren van water twee markante goten (de mulden),
gescheiden door een smal opstaand randje. De goten geven het dakvlak een
kort golvend uiterlijk.
De vorm van de pan geeft aan het dakvlak een netwerkachtig uiterlijk dat
toch zacht golvend is. Dit type pan is geschikt voor daken met een minimum
helling van 25° (met onderdak). Hij wordt ook wel aangeduid als vlakke dubbele
muldenpan.
Deze vlakke pan is ook leverbaar met één enkele holling.
"Uniek design en ijzersterk in techniek.
Met zijn 3-dubbele kop- en zijsluiting beschikte dit model over extreem goede sluitingen en blijft handzaam in de verwerking waardoor het kan worden toegepast bij een
dakhelling van slechts 7° (in het Lander
Top 10° systeem). De extra grote dakpan K100, hieronder bij het
titaankleurige dakvlak, vanaf 10°."
De strakke, vlakke pan Domino van Eternit,
in "Natuur", "Engobe" en "Finesse verglaasd”;
o.m. toegepast op de nieuwe kerk van de Hersteld Hervormde Gemeente in
Ouddorp.
De
platte of vlakke Friese pan is een echte Friese dakpan: hij werd
vervaardigd in Friesland en vaak daar ook toegepast. Deze Friese dakpan
kan voorzien zijn van een paar ribben en komt geglazuurd voor (blauw/zwart
gesmoord).
De tuile-du-nord is een zeer bekende machinaal vervaardigde vlakke dakpan. De
"Tuile du Nord" zoals de oorspronkelijke schrijfwijze was, is
afkomstig uit het Franse departement Nord
Kenmerken:
- rechts aan de zijkant een bolle rand die over de aangrenzende pan komt te
liggen
- de tuile-du-nord is duidelijk herkenbaar aan de twee halve maantjes
- de tuile-du-nord wordt recht boven elkaar gedekt.
De
naam van de kruispan is afkomstig van het "gekruist" leggen
(dekken),
dwz. de volgende rij pannen wordt een halve pan verschoven. Als er geen
halve pannen beschikbaar waren moest de windveer een stuk over het
pannendak gelegd doorlopen.
Eind 19e eeuw kwam er een nieuwe pan op de markt, gemaakt op een machine
van en in licentie van de Franse fabrikant Boulet uit Parijs, tevens
fabrikant van andere kleikeramische machines. Het model doet denken aan de Jugendstil,
een bol met uitlopers. In Nederland werd de licentie verstrekt in Limburg
aan Echt. Deze platte pan werd aangeduid als kruispan en later vooral als Echter Pan
(Echterpan).
Het dakpanmodel kruispan is vooral geschikt voor renovatie en
restauratie. Eng. boulet tile
Pan van Mehroog,
ruitpan, ruitjespan, tuile losangé, Rautenfalzziegel
Een wonderlijke, vlakke pan met een ruit, ca. 1850. De pan van Mehroog is
waarschijnlijk van Franse origine. Arie Schellingerhout vermeldt in "Dakpannen,
2600 jaar terracotta of keramische dakpan" dat de ruit niet
alleen decoratief was maar er ook voor zorgde dat bij zware regenval het
water geleidelijk in de goot loopt en dat de smeltende sneeuw niet als
dikke plakken naar beneden kon schuiven
Afbeeldingen uit Pannenboekje Luijtgaarden
en Pottenbakkerij
Boersma.
Een andere benaming is de Pan van Forbach (bron Mombers
Dakpannengids).
Boven- en onderzijde (v.l.n.r.) van de pan van Mehroog:
Pan van Hamer, (platte)
hamerpan, Altkircher
Falzziegel, Le Forest-pan, Jewish tile
De pan van Hamer is een vlakke pan met aan weerszijden een smalle wel. Er
is ook een variant met een rechte wellen ipv. rond. Er zijn ook witte
pannen van Hamer bekend (voor gebouwen met bederfelijke waar vanwege het
terugkaatsen van de zonnestralen door witte dakpannen).
De gelijkenis van de vorm van de pan met een joods wetboek heeft wellicht
voor de Engelse benaming Jewish tile gezorgd.
Fabrikaat Hamer & Co Nijmegen, ca. 1890.
Afbeeldingen uit het Pannenboekje van Luijtgaarden
en Monumentenwacht
Gelderland.
De Lucas IJsbrandszpan is een grote, zware, platte pan (L IJ. Britzel,
Makkum), geproduceerd van ca. 1880 tot 1920. Het is een zeer goed
sluitende pan met een zeer kenmerkende tekening.
Afbeeldingen uit het Pannenboekje van Luijtgaarden.
De tegelpan,
ook leipan genoemd, is een kleine platte pan die kruiselings over elkaar
wordt gelegd. Door de grote overlapping is slechts 1/3 van de pan
zichtbaar. De pan geeft aan het dak een vlak uitzicht. Dit type pan is
enkel geschikt voor daken met een minimum dakhelling van 35° (met
onderdak).
Aanvankelijk waren leipannen geheel vlak met bovenaan twee gaatjes voor
houten pennetjes, nagels of schroeven om de leipannen aan de panlat te
bevestigen. Imerys
heeft een zeer grote verscheidenheid aan tegelpannen.
(Voor de verschillende soorten leidaken (Maasdak of Maasdekking,
Rijndekking of schubbendak, Leuvense
dekking e.d.) zie de Leisteenpagina.)
De Oegstgeester pan of Jossenpan is de hartvormige pan die vooral in de 19e
eeuw door de pannenbakkerij Jossen ("De Nijverheid") werd
gefabriceerd, naar een ontwerp van de Engelsman James Reed. Na sluiting van De Nijverheid in 1907 wordt
de Oegstgeester dakpan nog wel geproduceerd bij andere
pannenbakkerijen.
Canoy & Cie uit Steijl toont in 1863 de Oegstgeesterpan in een prospectus
en noemt ze daar Engelse pannen. In Engeland werden deze pannen aangeduid
met Tudor (schubvormig) en Diamond (ruitvormig).
Afbeeldingen KMR Vastgoedopleidingen, Gemeente
Oegstgeest en Pottenbakkerij
Boersma.
Een bijzondere ruitvormige pan van het Friese Helder & CO uit Dokkum,
geproduceerd van ca. 1890-1915. Oorspronkelijk waren de pannen glad maar
ivm. verbeterde afwatering werden ze voorzien van groeven.
Afbeeldingen uit het Pannenboekje van Luijtgaarden
en Ed van der Veen (Dachziegelarchiv).
Ook: kantpan. Hulpstukken die dienen ter afsluiting van dakzijkanten. Leverbaar in zowel linkse als rechtse uitvoering. Voor de dakhoeken zijn ze uitgevoerd als
gevelonder- en gevelbovenpannen.
Een doorvoerpan is een hulpstuk bestemd voor ontluchting, ventilatie, het aanvoeren van verse lucht, het afvoeren van rookgas, een antenne
e.d. (zie bij dakdoorvoer).
Een ventilatiepan dient om de ruimte tussen dakpannen en dakbeschot te verse
lucht te voorzien waardoor bv. het dakbeschot sneller droogt.
Zie ook bij lichtpan (de niet met glas o.d. afgesloten
klokpan kon ook voor ventilatie toegepast worden)
Hulpstukken voor het doorvoeren van ventilatievoorzieningen:
Antennepan:
Een antennepan is een hulpstuk
voor de doorvoer van een forse antennemast (met dank aan PA1HR),
tegen lekkage door stuifsneeuw aan zijkanten en onderzijde voorzien van
siliconenkit.
Hulpstukken ter afsluiting van de dakvoet. Het
profiel van de onderkant is dichtgezet, zodat het dakaanzicht, vooral bij een
laag dak, veel fraaier is.
Aan de bovenzijde vlak afgewerkte pannen voor
toepassing onder halfronde vorsten. Het dakpanprofiel behoeft niet in het werk
te worden dichtgezet, wat het aanzicht ten goede komt. Als variant zijn ook naar
panmodel geprofileerde elementen leverbaar.
Speciale dakpannen bieden nestgelegenheid aan bepaalde vogels. Door het
verdwijnen van de oude daken en dakpannen waar voor vogels voldoende ruimte was
om hun nest te bouwen, wordt door de gierzwaluwpannen en huismussenpannen. Er
zijn ook vleermuispannen.
Gierzwaluwpannen, een tuile-du-nord, een Romaanse pan en een
sneldekpan:
Gierzwaluwpannen in het gerenoveerde dak van de Lutherse kerk in Den Helder:
Eén van de 12 gierzwaluwpannen op het Poldermuseum in Haastrecht:
Zelfgemaakte gierzwaluwpan van een sneldekpan (met gat erin gemaakt) met een
huifje
(zie vooral de site Gierzwaluw):
Omdat bij gebruik van vele verschillende soorten dakpannen ook
verschillende soorten panhaken nodig zijn, heeft Wienerberger
een allepanshaak in het assortiment: een panhaak met een
verschuivend element dat voorzien is van een soort weerhaken.
De
allepanshaak wordt om de panlat geklemd en zit met één beweging
vast, hij wordt daarna om de pan gebogen en op eenvoudige wijze op de
juiste maat geduwd.
Afb. Architectenweb.
Halfronde vorsten, met een halfcilindrische doorsnede, waarbij de opening
tussen het panprofiel en de vorst moet worden dichtgezet. Halfronde vorsten kunnen in de lengterichting een
ventilatievoorziening hebben.
Zadel- of omloopvorsten met hetzelfde profiel als de dakpannen. Ze
hebben een vaste hoek en zijn meestal in twee uitvoeringen leverbaar: één
voor dakhellingen van 20-35° en één voor dakhellingen van 35-50°.
Ballonvorsten, halfcilindrisch en geprofileerd naar panmodel. De
dakhelling is daardoor minder gevoelig, maar voor steile daken zijn ze niet
geschikt.
Voor alle typen nokvorsten zijn er begin- en eindvorsten.
Koper
Dakpannen Medemblik maakt ook bepaalde dakpannen op bestelling, dus als er
geen nieuwe of gebruikte pannen verkrijgbaar zijn, kan Koper die voor u maken.
Een ander bedrijf dat dakpannen opnieuw fabriceert, is Dijkstra
Kleiwaren. Dijkstra maakt dakpannen in alle maten en soorten op basis van een bestaand model,
bv. de platte of vlakke Friese en de Friese golf dakpannen, ook gesmoorde
versies.
Dakpannenmuseum
in het voormalig Nederlands-Hervormd kerkje in Alem Gelderland, gemeente
Maasdriel.
Sint Odradastraat 12, 5335 LL Alem, inlichtingen bij H. Mombers 0418-641503.
Er zijn verschillende leveranciers van gebruikte dakpannen, bv. 
