home

discl. / ©, lid NVJ

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z


bouwhistorie

 

bouwhistorie

Bouwhistorie is het vakgebied waarbij de (bouw)geschiedenis van een object wordt onderzocht en vastgelegd. "Het werkterrein van de bouwhistoricus grenst aan dat van de kunst- en architectuurhistoricus, de bouwkundige, de archeoloog en de monumentenzorger." 
Bouwhistorisch onderzoek wordt wel vergeleken met een "omgekeerd ontwerpproces": het bouwwerk wordt in kaart gebracht en als het ware gereconstrueerd door het op te meten en te documenteren. Het is de opdracht van de bouwhistoricus om niet alleen het gebouw met zijn draagconstructie, afwerklagen en gebreken vast te leggen en te reconstrueren, maar ook het bouwproces en het veranderingsproces. 

 De bouwgeschiedenis van een object wordt ontrafeld door:
- opmeten van een gebouw of gebouwonderdeel (het eindresultaat van een opmeting is meestal een aantal veldtekeningen in potlood, met maten en aantekeningen, en foto's, omgezet naar een geïnkte versie of gedigitaliseerd; getekend worden plattegronden, projecties, doorsnede en aanzicht); handmatig vervaardigde tekeningen kosten veel tijd, daarom worden bij grotere projecten al vaak digitale versies gemaakt met de 3D-laser-scanner
- interpreteren van de gegevens
- documenteren van de verzamelde gegevens.

"In het gebouwde erfgoed wordt de verhouding zichtbaar tussen de traagheid van het gebouwde en de vluchtigheid van het gebruik" (Lilith Ronner van Hooijdonk).
Zichtbare wijzigingen tonen de historische gelaagdheid van een gebouw; ook reparaties vertellen hun eigen verhaal (hoewel soms aanpassingen uit het verleden als storend worden ervaren).

Doel van bouwhistorie en bouwhistorisch onderzoek kan zijn:
- als motivator van bescherming van het cultureel erfgoed (wetenschappelijke analyse; naar buiten treden met cultureel waardevolle gegevens)
- als hulpmiddel om de culturele waarde van een historisch gebouw te bepalen (waardestelling; tbv. verlenen monumentenvergunning)
- om een "correcte" reconstructie of restauratie na brand of bij verval mogelijk te maken (monumentenzorg; inschatting restauratiekosten).

Bouwhistorie levert informatie over o.m.:
- bouwmassa's en ruimte-indeling, bouwlagen ("vorm")
- toegepaste constructies
- bouwmaterialen
- bouwfasen (aanbouwen, verbouwingen en ontmantelingen in de loop der tijd)
- de koppeling tussen de bewoningsgeschiedenis en het gebouw.

Verschillende soorten bouwhistorisch onderzoek zijn:
- de bouwhistorische inventarisatie (vrij algemeen, beschrijving van structuren en bebouwing ivm. mogelijke monumentenwaarde; soms als een soort quick scan al ook het interieur erbij betrokken wordt; de meeste bouwhistorische inventarisaties maken deel uit van een breder opgezet onderzoek naar de ruimtelijke opbouw van een gebied in het kader van ruimtelijk beleid en bestemmingsplannen)
- de bouwhistorische verkenning (nog een vrij licht onderzoek) en bouwhistorische opname (naast fotograferen en beschrijven zijn er ook opmetings- en documentatietekeningen; ook bouwsporen, afwerkingslagen, bouwhistorisch waardevolle constructies en details)
- de bouwhistorische ontleding (dit is het meest diepgaande onderzoek; totaalonderzoek met documentatie; een deels destructief onderzoek om bouwfasen e.d. te bepalen; een variant is de bouwhistorische deelontleding).

Technische hulpmiddelen bij een bouwhistorisch onderzoek:
- veldschetsen (zogenoemde veldwerken, handmatige schetsen waarop alle relevante gegevens zijn ingetekend of aangegeven)
- fotocamera (goede kwaliteit; en voor het "onthoeken" van quasi-taps-toelopende gebouwen een programma als Photoshop)
- duimstok, rolmaat, meetlint, distometer (afstanden meten) en eventueel telescoopmeter (uitschuifbare meetlat, uitlezing bij de hand, voor moeilijk bereikbare punten)
- laserwaterpas of zelfs total-station tbv. de opmetingen (nullijnen uitzetten en meten)
- schietlood 
- geodriehoek en 3-4-5-driehoek (ook: 3-4-5-haak of bouwhaak; een rechthoekige driehoek met zijden in de verhouding 3:4:5)
- eventueel een profielkam
- in voorkomende gevallen een slangwaterpas.

Verder spelen een rol bij de datering, ook van belang bij de stratigrafie (de gelaagdheid van de bouwfasen) van een gebouw:
- historische constructieprincipes en bouwmaterialen
- cultuurgeschiedenis
- dendrochronologie van houten bouwmaterialen
- eventueel de C14-datering
- archeologische kennis (bodemvondsten)
- kennis van het hergebruik van materialen
- literatuuronderzoek (historische bronnen zoals kadasters, publicaties, beeldmateriaal).

Een bouwhistorisch onderzoek geschiedt meestal niet voor vakgenoten maar voor betalende opdrachtgevers. De rapportage kan daarom omvatten:
- goede tekeningen, soms met gekleurde bouwfasen, en ander beeldmateriaal
- dateringen
- waardestellingen
- een beknopte, heldere en overzichtelijke beschrijving
- een samenvatting van de bouwgeschiedenis
- de cultuurhistorische context (belangrijke bewoners, gebeurtenissen).

Documentatie
- Richtlijnen voor bouwhistorisch onderzoek (van Cultureel Erfgoed)

- Bouwhistorisch onderzoek werkt! (van Cultureel Erfgoed)

- Een voorbeeld van een bouwhistorisch rapport (Breestraat 117, Leiden) van P.C. Meijers


"Bouwhistorie, wanneer je tegen een kale muur opeens de schaduw van een thans verdwenen trap of de contouren van een vroeger buurhuis ontwaart." (Riemer Knoop in Archeologie Magazine 2012/5)

Een groot deel van de tekst vormt een zeer klein en verkort gedeelte van het interessante Inleiding in de Bouwhistorie van Ronald Stenvert en Gabri van Tussenbroek (Uitgeverij Matrijs, 216 pagina's, honderden afbeeldingen).


boek inleiding in de bouwhistorie - opmeten en onderzoeken van oude gebouwen, van ronald stenvert en gabri van tussenbroek:


bouwhistorie: bouwsporen van een apsidiool van de kerk in leermens: 


bouwsporen van bogen, bovenkerk kampen;
klik voor groter (foto joostdevree):


ook hier duidelijke tekenen van aanpassingen in de loop der tijd
; klik voor groter (foto joostdevree):


bouwhistorie: later aangebracht kruisvenster op een ogenschijnlijk willekeurige plaats, hoofdtoren van hoorn (vereniging oud hoorn):


assenkruis met basismeetlijnen bij het opmeten van een gevel;
klik voor groter (afbeelding bma):


lijntekening van een foto (softwarematig met aangeven van vaste punten, maten e.d.; afbeelding van roald rozendaal, ronald glaudemans, maarten enderman):



veldwerk;
klik voor groter (afbeelding hein hundertmark):


tekening gereed;
klik voor groter (van een ander object; afbeelding johan van den eijnden / bouwhistorie, architectuur en monumenten 's hertogenbosch):


verschillende bouwfasen van het kasteel helmond;
klik voor groter (afbeelding baac):


een heel kleine "bouwhistorie", van waterleiding (dwl; klik op de afbeelding) naar brandkraan (bk) en daarna nog eens vernieuwd (foto's joostdevree):
 


Zie ook bijvoorbeeld Stichting Bouwhistorie Nederland (SBN), Platform Mariaplaats, Battjes & Ladrak Bouwhistorici, P.C. Meijers Bouwhistorie & Restauratie, Bureau voor Bouwhistorie en Architectuurgeschiedenis BBA, Bond van Nederlandse Bouwhistorici, de Duitse Bouwhistorie Arbeitskreis für Hausforschung
en wellicht herbestemming.

Eng. construction history, history of building construction