Eclecticisme (1850-1910)

1. Het Eclecticisme is de bouwstijl waarbij men het beste van vroegere bouwstijlen combineert tot een nieuw geheel.  Motieven werden vaak op originele wijze verwerkt. Men zette zich af tegen het statige, starre neoclassicisme. Men was in concurrentie met de ingenieurs, en de architecten brachten hun kennis van de geschiedenis in. Zij vonden dat een gebouw karakter moest hebben. Het vinden van een eigen, onhistorische vormgeving was belangrijk. Eclectische architecten voelden zich vrijer dan andere architecten. 
Door haar flexibele aard kon deze stroming worden toegepast bij alle gebouwen, bestaande en nieuwe. Het was aan de architect en wellicht de opdrachtgever welke delen van vroegere bouwstijlen werden gecombineerd. 

Geert Palmaerts na onderzoek in Franse bronnen: "Het eclecticisme werd kort na 1800 in Parijs geformuleerd, eerst als filosofische redenering die leerde dat zowel het persoonlijke leven als grote zaken als het landsbestuur het meest gediend werden als naar "het juiste midden" (le juste milieu) werd gestreefd. Aan weerskanten van dat midden bevonden zich immers de uitersten en wanneer die tegenover elkaar stonden, bijvoorbeeld in godsdienstige of politieke kwesties, waren strijd en stagnatie het gevolg. Behalve dat het zoeken naar het juiste midden een middel was om onvruchtbare tegenstellingen te vermijden, leerde het filosofisch eclecticisme dat de synthese van uitersten een hoger ontwikkelingsstadium bracht, een voorwaarde voor verdere groei."

Er zijn drie varianten Eclecticisme bekend:
- Rondboog-eclecticisme (sober; utiliteitsbouw als fabrieken, stations)
- Internationaal eclecticisme (Franse Lodewijkstijlen; hotels, warenhuizen, luxe woningen)
- Schilderachtig eclecticisme (rijk, verticaal gericht asymmetrisch silhouet, veel hout en baksteen; luxe woningen).

De gebouwenfoto's tonen het Hollandia-gebouw in Vlaardingen ontworpen door P. van der Berg (links), gebouw Luchtenburgh in Den Haag (midden) en de basiliek in Oudenbosch. Deze basiliek is ontworpen door Pierre Cuypers, de bouw is in 1865 gestart en voltooid onder leiding van G. van Swaay (voorgevel, voltooid 1892, foto rechtsboven). De basiliek van Oudenbosch is ontworpen naar het voorbeeld van de St. Pieter in Rome en de gevel is een kopie van de St. Jan van Lateranen.

Tekst van Geert Palmaerts uit Eclecticisme, Over moderne architectuur in de negentiende eeuw en Sterrenstof, Honderd jaar mythologie in de Nederlandse architectuur, van Auke van der Woud. Met dank aan Marcel Deelen voor interessante aanvullingen.

Zie ook archaïserend.

Eng. eclecticism

2. Het eclecticisme, nu met een kleine beginletter, omvat ook de andere kunsten en staat dan voor het streven om verschillende denkvormen, werkwijzen, stijlen of motieven te versmelten tot iets nieuws.